Lan Akademiko bat egiteko unean arazo formalak sortzen zaizkigu maiz, orriak nola zenbakitu era egokian, zenbaki erromatarrak eta arabigoak nola sartu testuan, nola utzi orri batzuk zenbakitu gabe. Hemen arazo formal horiei guztiei erantzuna aurkituko duzue.
LITERATURAREN IRAKASKUNTZA BIGARREN HEZKUNTZAN
TESTU-IRUZKINETARAKO METODOLOGIA ETA IRADOKIZUNAK
Mari Jose Olaziregi (EHU)
Literatura
irakasten dugun irakasleon artean maiz aipatu ohi dira gure jarduerak
askorengan eragiten dituen frustazio eta ezinegonak. Gustuko dituzun testu
nahiz egileak ikasgelan aurkeztu eta landu ondoren, zenbaitetan, ilusio eta
asmo hoberenarekin prestatutako lanak erantzun hotzegia izan duela ohartzen
zara.
Arazoa
dirudiena baino askozaz ere kontraesankorragoa da. Irakurzale garenontzat, eta
bereziki literaturzaleontzat, begi bistakoa baita liburu batek eragiten
dizkigun bizikizunen promesak zernahi ahalegin merezi duela. Baina tamalez, eta
hemen hasten dira irakaslearen buruhausteak, irakurzaletasuna ez da dekretuz
erabakitzen den zerbait, gure jokabide eta jardunarekin kutsatu behar dugun
“hori” baino. Are gehiago, amets egitea ezinbesteko zaigun bitartean,
irakurtzea ez. Victor Morenok askotan esan duen moduan, irakurtzeak ez gaitu
derrigorrez pertsona hobeak edo zoriontsuagoak egiten. Beste hitzekin esateko,
lasai- lasai bizi gintezke libururik irakurri gabe.
Literatura
irakaslea naizen aldetik, urteak daramatzat irakurzaletasunaren auziarekin
kezkatuta. Hasi 1990etik 1995era bigarren hezkuntzako ikasleen artean burutu
nituen azterketa soziologikoetatik (1), eta azken urteotan egin ditudan ikastaro
nahiz ikerketekin jarraituz, gazteen irakurzaletasunik ezak kezka bat baino
gehiago eragin dit nire eskolak prestatzean. Horretaz gainera, euskarazko
irakaskuntzaren ofizialtasunak euskaltzaleongan piztutako itxaropenak bertan
behera geratu direla jakiteak etsipen puntu bat ere sentiarazi dit behin baino
gehiagotan. Dirudienez, espero zitekeenaren kontra, euskaraz ikasi duten
gazteak ez dira euskal liburuen kontsumitzaile bihurtu, eta hau dela eta, gero
eta nabarmenagoa da euskarazko irakurketak bigarren hezkuntzaren ostean izaten
duen beherakada.
Nire
usterako, literaturaren kasuan, irakurzaletasunaren porrota irakasgai horren
planteamendu didaktikoekin dago hertsiki lotuta. Dudarik ez dago,
irakaskuntzaren erreformarekin ikuspuntu nahiz prozedura nagusiak asko aldatu
diren arren, oraindik literatura ikuspuntu historizistaz irakasten dela.
Alegia, XIX. mendean hasitako joerari jarraiki, literatura- eskola gehienetan,
oraindik, idazle, obra nahiz mugimendu desberdinen zerrendak errepikatzen
direla gogaikarriro. Behin eta berriro jarraitzen dugu betiko topikoak
errepikatzen, betiko idazle kanonikoak irakurtarazten. Fosilak irakasten
ditugula esan ohi du, ironia handiz, Bernardo Atxagak.
1975-76
ikasturteaz geroztik ezarri zen Batxilergo Balioaniztun Bateratu hartan ere
(gaztelaniaz “B.U.P.” zelakoa), ikuspuntu historizista zahartiku hori zen, hain
zuzen, nagusi. Hemen zaudeten gehienok adinkide zaituztedanez, oroituko zarete
abiapuntuaren desegokitasunaz eta nola 2. eta 3. ikasturteko programak ia-ia
berdinak ziren, edo UBI zelako hartarako programan munduko ikasle/irakasle
zaletuena izutzeko moduko eduki mordoa sartzen zen. Batxilergo hori zehaztu eta
finkatu nahi izan zutenek unibertsitatean irakatsi beharrekoa nolabait leunduz
egitea proposatzen zuten, beti ere kontuan hartuz, batxilergo urteak
prestakuntza urteak zirela eta gero zetorrenak, hots, unibertsitateak, benetan
konponduko zituela ikasleen jakituriazko hutsuneak.
Ikuspuntu
desegoki eta faltsua, dudarik gabe. Izan ere, unibertsitateak ez baitu gauza
handiegirik konpontzen, alderantziz, irakurketa kontuetan lehendik etsita
dauden ikasleak behin betiko aldentzea lortzen baitu gehienetan. Bi arloetan
irakatsi dugunok arazo eta akats antzeratsuak ikusten ditugu bigarren
hezkuntzan nahiz unibertsitatean, eta honi dagokionez, harrigarria iruditzen
zait nola bigarren hezkuntzan proposatu diren aurrerapausu didaktiko nahiz
metodologikoek goi mailako ikasketetan ez duten inongo eraginik izan. Nire
aburuz, maila guztietan, literatur irakasle txar asko dago “eskola magistralen”
mozorropean ezkutatzen dena, gehienetan, bestek egindako ikerketak etengabe
errepikatuz eta literaturaren irakaskuntzak eskatzen duen bizitasun-ikerketa-seriotasunaz
ohartu gabe.
(…)
(1) Ik. Olaziregi, M. J. (1998). Euskal Gazteen Irakurzaletasuna. Azterketa
Soziologikoa. Bergarako Udala. Ibid. (1998). Los jóvenes vascos y la
lectura. CLIJ: Cuadernos de literatura infantil y junvenil, 11 (101), 7- 12.
Kubismo Literarioa Pablo Picassoren Manifestu Kubistan oinarritu zen 1907an, eta hitzak komunikatzeko, besteekin konektatzeko eta mundua ulertzeko nola erabiltzen ditugun aztertu zuen arte literarioaren forma bat da.
Guillaume Apollinaire Literatur Kubismoko liderretako bat izan zen. Hitzak eta ideiak modu bisualean nahastean nola idazten dugun aldatu zuen. Horrek esan nahi du bere poemak irakurri ez ezik ikusi ere egiten direla. Idazteko modu berri hau Parisen garatu zen XX. mendearen hasieran.
Vicente García Huidobro Fernández ere korronte horren parte izan zen. Forma geometrikoak eta erabili zituen bere lanetan.
De KES47 - File:Triangulo armonico.jpg, Dominio público, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=11501324
Literatur Kubismoan, ikusten dena da garrantzitsuena, eta ez zer nolako doinua duen testua errezitatzean. Idazkera tradizionalaren metrika, errima eta gramatikaren arauak hausten ditugu. Irakurlea istorioa osatzen duten irudi bisualekin harritu nahi dugu. Horri "kontzientzia-fluxua" esaten zaio. Poema kubista ospetsuenak kaligramak dira, eta hitzek irudiak osatzen dituzte.
Idazteko modu honetan, egileak ikuspegi ezberdin asko erakuts ditzake eta bere ikuspuntutik idatzi. Hitzak antolatzeko modu berriak erabiltzen ditugu. Literatur Kubismoak bi ikuspegi izan ditzake, bata hitzak puzzle baten pieza gisa deskonposatzen dituena eta bestea sormenez berreraikitzen dituena, collage bat bezala.
Laburbilduz, poema kubista hitzez egindako bat-bateko irudi bat bezalakoa da. Mugimendu literario hau XX. mendeko abangoardia artistikoen zati bat da, futurismoa, dadaismoa, surrealismoa eta fauvismoa barne hartzen dituena.
Kubismo Piktorikoa eta Kubismo Literarioa XX. mendeko bi arte-forma dira, ideia batzuk partekatzen dituztenak, baina desberdinak dira pintura edo hitzak erabiltzen dituzten adierazteko. Bi mugimenduek artearen arau tradizionalak desafiatu zituzten eta jendea modu berri batean ikustera edo irakurtzera animatu zuten.
Bi bideo interesgarri gai honen inguruan:
Armando Sanchez Guerrero (Director). (2020, marzo 18). Cubismo literario—Vanguardias. https://www.youtube.com/watch?v=ti07rp37pHE
Fernando Robles (Director). (2020, junio 3). Cubismo Literatura. https://www.youtube.com/watch?v=z7qbTR6uc0s
Bing bilatzaileak proposatzen dituen irakurraldiak:
Análisis del poema “El reloj” de
Guillaume Apollinaire - Lifeder. (2019). Recuperado el 10 de octubre de 2023,
de [https://www.lifeder.com/analisis-poema-el-reloj-guillaume-apollinaire/]
Apollinaire, G. (1918).
Caligramas: poemas de la paz y de la guerra (1913-1916). París: Mercure de
France. Recuperado el 10 de octubre de 2023, de
[https://archive.org/details/caligramaspoemas00apol]
Caligrama. (2021). Wikipedia, la
enciclopedia libre. Recuperado el 10 de octubre de 2023, de
[https://es.wikipedia.org/wiki/Caligrama]
Cubismo literario. (2021).
Wikipedia, la enciclopedia libre. Recuperado el 10 de octubre de 2023, de
[https://es.wikipedia.org/wiki/Cubismo_literario]
Cubismo. (2021). Wikipedia, la
enciclopedia libre. Recuperado el 10 de octubre de 2023, de
[https://es.wikipedia.org/wiki/Cubismo]
El reloj (Apollinaire) -
Wikipedia, la enciclopedia libre. (2021). Recuperado el 10 de octubre de 2023,
de [https://es.wikipedia.org/wiki/El_reloj_(Apollinaire)]
Flujo de conciencia
(literatura). (2021). Wikipedia, la enciclopedia libre. Recuperado el 10 de
octubre de 2023, de
[https://es.wikipedia.org/wiki/Flujo_de_conciencia_(literatura)]
Guillén, E. (2021, febrero 16). Cubismo Literario; qué es, características y formas de creación. Soy Literauta. https://soyliterauta.com/cubismo-literario/
Erabilitako tresna ofimatikoak: GPT, Bing Chat, Zotero, Word eta Itzultzaile Neuronala.
Hizkuntza funtsezko tresna da hainbat funtzio sozial betetzeko eta eskolarekin duen harremana oso garrantzitsua da gizabanakoen hezkuntzan eta sozializazioan.
Sortzen den lehen galderetako bat da ea funtzio sozial
horiek hizkuntzarik eta eskolarik gabe bete daitezkeen. Hala ere, hizkuntza
funtsezkoa da komunikaziorako eta, beraz, funtzio horietako asko betetzeko.
Eskolek, bestalde, zeregin garrantzitsua dute hizkuntza- eta
komunikazio-trebetasunen irakaskuntzan eta ikaskuntzan.
Hizkuntzaren funtzioak eta komunikazioa Roman Jakobson
hizkuntzalariak aztertu ditu, eta hizkuntzaren funtzio desberdinak proposatu
ditu, hala nola, funtzio adierazkorra, funtzio erreferentziala eta funtzio
konatiboa, besteak beste. Funtzio horiek ezinbestekoak dira gizabanakoen arteko
elkarreraginerako eta komunikazio eraginkorrerako. (1)
Michael K. Hallidayk, bere aldetik, hizkuntzaren
teoria funtzionalista garatu zuen, hizkuntzaren egituraren eta komunikazioan
eta gizartean betetzen dituen funtzioen arteko erlazioa nabarmentzen duena.
Hallidayren ustez, hizkuntzaren egitura horrek betetzen dituen funtzioek
baldintzatzen dute, eta horrek esan nahi du hizkuntza bere gizarte-usadioen
arabera egokitzen eta bilakatzen dela.
Funtzio horien barruan, Hallidayk hainbat funtzio
linguistiko identifikatzen ditu, eta funtzio horietako bakoitzak helburu zehatz
bat betetzen du. Funtzio horien artean daude:
1. Funtzio instrumentala: behar
pertsonalak asetzea.
2. Funtzio arautzailea: besteen
portaera zuzentzea.
3. Funtzio interaktiboa: besteekiko
elkarreragina.
4. Funtzio pertsonala: norberaren
sentimenduak adieraztea.
5. Funtzio heuristikoa: Informazioa
eskatzea edo lortzea.
6. Irudikapen-funtzioa: errealitatearen
simulazioa eta irudikapena.
7. Informazio-funtzioa: informazioa
transmititzea.
Gainera, Hallidayk hizkuntzaren hiru funtzio nagusi
proposatzen ditu (2):
1. Pertsonen
arteko funtzioa: gizarte-harremanak ezartzea eta mantentzea.
2. Ideia-funtzioa:
hiztunaren eta mundu errealaren arteko harremana adieraztea, baita hiztunaren
esperientzia ere.
3. Testu-funtzioa:
Diskurtsoan kohesioa ezartzea eta berariazko komunikazio-egoerara egokitzea.
Hizkuntzaren ezaugarriei dagokienez, Charles F. Hockettek giza hizkuntza beste
komunikazio-modu batzuetatik bereizten duten hainbat ezaugarri identifikatu
zituen. Ezaugarri horien artean daude ahots-entzumenaren kanala, harrera
masiboa, soinu-olatuen efimeritatea, igorlearen eta hartzailearen arteko rolen
trukagarritasuna, autoerregulazioa, komunikaziorako lengoaiaren
espezializazioa, zeinuen semantikotasuna, hitzen eta esanahien arteko
harremanaren arbitrariotasuna, unitate diskretuetan banatzea, denboran eta
espazioan lekualdatzeko gaitasuna, mezu mugagabeak sortzeko produktibitatea,
transmisio kulturala eta sozializazioa, hizkuntzaren ikaskuntza-prozesuaren
zati gisa, eta artikulazio bikoitza.
Azkenik, hizkuntzaren mailei dagokienez, hainbat maila bereiz daitezke: sintaxia
(esaldi esanguratsuak sortzeko arau hierarkiko eta errefusatzaileak),
morfologia (morfemak eta hitzak bezalako esanahia duten unitateak), fonologia
(fonemak bezalako esanahirik gabeko unitateak), semantika (semantika lexiko eta
proposizionala hartzen dituena) eta pragmatika, testuinguru espezifikoetako
komunikazioaz eta hizkuntzaren inplikazio pragmatikoez arduratzen dena.
Hizkuntza funtsezko tresna da gizartean komunikatzeko,
sozializatzeko eta jakintza transmititzeko. Hizkuntzaren funtzioek eta haren
ezaugarri bakarrek funtsezko bihurtzen dute giza elkarreraginean eta
hezkuntzan, eta hura ikastea funtsezkoa da gure eguneroko bizitzan eta eskolan
duen zeregina ulertzeko.
__________________________________________
(1) Roman Jakobsonen funtzioak
Roman Jakobsonek, eragin handiko hizkuntzalari eta
semiotiko errusiarrak, komunikazio-eredu bat proposatu zuen. Eredu horretan,
hizkuntzaren sei funtzio identifikatu zituen, eta funtzio horietako bakoitza
komunikazioaren dimentsio jakin batera bideratzen da. Hauek dira eginkizunak:
1. Emozio- edo adierazpen-funtzioa: Funtzio horretan, hiztunak bere
emozioak, sentimenduak eta jarrera pertsonalak transmititzen ditu. Mezuaren
igorlean eta komunikatzen ari denarekiko harremanetan sentitzen den moduan
zentratzen den funtzioa da. Adibidez, norbaitek "Hain hunkituta nago!"
esaten duenean, emozio pertsonala adierazten ari da.
2. Funtzio konatiboa edo deigarria: Funtzio honen ardatza mezuaren
hartzailea da. Helburua hartzailearen ekintza konbentzitzea, eragitea edo
zuzentzea da. Funtzio horren adibide dira aginduak, eskaerak eta aholkuak.
Adibidez, "Mesedez, itxi atea" hizkuntzaren erabilera konatiboa da.
3. Funtzio erreferentziala edo informatiboa: Funtzio honetan, munduari buruzko
informazio objektiboa eta erreferentziala transmititzeko erabiltzen da
hizkuntza. Enfasia mezuaren edukian eta gertaerak komunikatzean datza.
Adibidez, "Eguzkia izar bat da" enuntziatu erreferentziala da.
4. Funtzio fatikoa: Funtzio hau igorlearen eta hartzailearen arteko harremana eta
kontaktua ezartzean eta mantentzean datza. Elkarrizketa bat hasteko,
mantentzeko edo amaitzeko eta komunikazioa abian dagoela egiaztatzeko
erabiltzen da. Adibidez, "Kaixo? Hor al zaude? "aurpegiera fatikoa
da.
5. Funtzio metalinguistikoa: Funtzio honetan, hizkuntza bera hizkuntzari
buruz hitz egiteko erabiltzen da. Erabilgarria da hitz edo esaldi baten
esanahia argitu behar denean. Adibidez, "Txakurra" hitza lau hankako
animalia bati buruzkoa da. "
6. Funtzio poetikoa: Funtzio poetikoa eragin estetiko edo artistiko bat
sortzeko hizkuntza erabiltzeari dagokio. Mezuaren forman eta egituran
zentratzen da, baita hitzen aukeraketan eta hizkuntza-sormenean ere. Poemak eta
literatura askotan funtzio honengatik nabarmentzen dira.
(2) Michael K. Hallidayren funtzioak
Michael K. Halliday hizkuntzalari britainiarrak
hizkuntzaren teoria funtzionalista garatu zuen, hizkuntza pertsonen behar
komunikatibo eta sozialetara nola egokitzen den aztertzen duena. Hallidayk
hizkuntzaren hiru funtzio nagusi identifikatu zituen:
1. Pertsonen arteko funtzioa: Funtzio hori gizarte-harremanak ezartzearekin
eta mantentzearekin lotzen da. Komunikazioan rol sozialak, identitateak eta
jarrerak adierazteko aukera ematen du. Hitz egiten dugunean, informazioa
transmititzeaz gain, generoari, adinari, gizarte-mailari eta gehiagori
dagokienez nor garen adierazten dugu. Adibidez, tratamendu-formak aukeratzea
(adibidez, "zu" edo "zu") hizkuntzaren funtzio
interpertsonalaren zati bat da.
2. Ideia-funtzioa: Funtzio hori hiztunaren eta bere inguruko mundu errealaren arteko
harremanean zentratzen da, hiztuna bera mundu horren zati gisa barne.
Esperientziak, pentsamenduak, sinesmenak eta mundua nola hautematen eta
ulertzen dugun adierazteko erabiltzen da. Eginkizun hori funtsezkoa da
esperientzia pertsonala adierazteko eta jakintza irudikatzeko.
3. Testu-funtzioa: Testu-funtzioa hizkuntza antolatzeko eta berariazko
komunikazio-egoeretara egokitzeko moduarekin lotzen da. Diskurtsoaren kohesioa
eta koherentzia ahalbidetzen du, eta horrek esan nahi du mezuaren zatiak
elkarrekin erlazionatzen direla eta komunikazio-testuingurura egokitzen direla.
Funtzio hori funtsezkoa da mezu bat argia eta ulergarria izan dadin.
Roman Jakobsonen eta Michael K. Hallidayren funtzioek hizkuntzaren aniztasuna eta aberastasuna nabarmentzen dute giza komunikazioan eta gizartean askotariko rolak betetzeko duen gaitasunean.
Zaintzaileen erantzunak haurrek eragindakotzat har daitezke. Ohikoak dira haiekiko elkarrekintzan, baina oso arraroak beste heldu batzuekiko harremanetan. Haurrek eragindako jokabide sozialek hiru ezaugarri dituzte. Lehenik eta behin, espazioaren ikuspegitik oso gehiegizkoak dira. Bigarrenik, denboraren aldetik ere gehiegizkoak dira, laburtu edo gehiegi luzatzen baita. Azkenik, oso errepertorio hautatua eta mugatua osatzen dute, askotan erabiltzen dena. Aldaketa horien helburua haurrei jokabide horiek aitortzen eta diskriminatzen laguntzea da. Hala ere, guztiak ez dira berdinak, zaintzaile bakoitzak bere estiloa garatzen baitu. Haurrek eragiten dituzten gizarte-jokabideak hizketaren eta hizkuntzaren egokitzapenak dira (ama-hizketa deitutakoak), baita begiradaren, aurpegi-adierazpenaren edo buruaren mugimenduen egokitzapenak ere.
Helduek eta haur
helduek haurtxoei zuzentzen dieten hizketa eta hizkuntza sistematikoki
ezberdina da elkarrizketa arruntean erabiltzen denarekin alderatuta. Guk
ama-hizketa esamoldea erabiliko dugu haurtxoentzako hizkeraz eta hizkuntzaz
hitz egiteko (ik. 1. Taula).
Amaren inputa oso
garrantzitsua da bere semearen garapen komunikatiborako. Adibidez, haur gorrei
hasieratik zeinu-mintzairaz hitz egiten bazaie, ez dute eboluzio-atzerapenik
izango haur entzuleekin alderatuta (Petitto, 1984, 1985a, 1985b, 1986, 1987,
1988; Petitto eta Marentette, 1990, 1991, ap. Owens, 2003).
1. TAULA
- Ama-hizketaren ezaugarriak
Emisio
oso laburrak (batez beste 2,6 morfema baino gutxiagokoak) eta sintaxi sinplea
Hiztegi
mugatua eta objektuetan zentratua
Gaiek
hemengoari eta oraingoari baizik ez diete erreferentziarik egiten
Aurpegiko
adierazpenak eta keinuak asko erabiltzen dira
Galderak
eta agurrak maiz egiten dira
Haurraren
jokabideak esanguratsuak balira bezala tratatzen dira: amak haurrak bere txanda
betetzea espero du eta existitzen ez diren "txandei" ere erantzuten
die
Tonua
aldatzea
Ohiko
ahozko errutinak
Ama-hizkeraren
ezaugarririk nabariena da oso sintaxi sinplea duten emisio laburrak erabiltzen
dituela. Neurri batean, ezaugarri hori erabiltzen den hiztegi mugatuan islatzen
da. Amak etengabe parafraseatzen eta errepikatzen dira, beharbada beren
seme-alabei hitzaren eta erreferentearen arteko ulermena eta lotura errazteko.
Hizketa gaia "hemen eta orain" izan ohi da, eta edukiek eta sintaxiak
testuinguruaren eragin handia dute (d'Odorico eta Franco, 1985; ap. Owens, 2003). Bestalde, amek
aldaera paralinguistiko gehiago ere erabiltzen dituzte, hala nola intonazioa
eta etenaldiak.
Adibide gisa, saia
zaitez -etxeko intimitatean edo ikaskide bati- honako bakarrizketa hau
errezitatzen, aurpegiaren adierazpena eta keinuak gehiegikeriaz erakutsiz,
baita intonazioa ere, eta imajinatuz haur ttiki-ttiki batekin zaudela ipuin
bateko txakur baten marrazkia ikusten:
Begira txakurtxoari (txanda-aldaketa,
begirada, geldiunea)
Zein polita! (Keinua,
geldiunea)
A, ze txakur
maitagarria! (pausa)
Zer dio
txakurtxoak? (Isilunea)
Txakurtxoa
gustatzen zaizu? (Isilunea)
Uh-Uh. Bai polita!
6, 13 edo 26
asteko haurrei zuzentzen zaizkien amen hizkerak, batez beste, 2,8 morfemako
luzera du esaldi bakoitzeko (Kaye, 1980; ap. Owens, 2003).
6 hilabeteren
buruan, luzera hori 3,5 morfemaraino handitzen da, ziurrenik adin horretako
haurren komunikazio-gaitasunak handitu direlako.
Hala ere, urtebete
geroago, amen emisioen batez besteko luzera 2,8 eta 3,5 morfema artekoa da.
Balio hain baxu
horien arrazoia izan daiteke amek beren seme-alabei modu isolatuan ikusten
dietela hitzak esaten. Nolanahi ere, helduen arteko elkarrizketen batez
bestekoa baino dezente txikiagoa da, eta batez beste 8 morfemako luzera
erakusten dute.
Oro har, ondoko
hauxe ikusi da: haur txikiekin, 9 hilabetekoekin adibidez, esaldi laburrak
erabiltzen dituzten amek lortzen dute bere seme-alabek hiztegi hobea eta
ulerkorragoa izatea handik beste 9 hilabetera (Murray, Johnson eta Peters,
1990). Perpaus sinple eta labur hauek kultura gehienen ezaugarria dira pertsona
helduak haurtxoekin hizketan ari direnean.
Owens, R. E. (2003). Desarrollo
del lenguaje. Madrid: Pearson, Prentice Hall. (172-191 or.); itzul.
Lopez-Mugartza, J. K. (2021).
Haurra eta bere
zaintzailea jaiotzaren une beretik inplikatzen dira elkarrizketetan. Haurraren
izaeraren eta amaren hizkeraren arteko elkarrekintza konplexua da (Smolak,
1987; ap. Owens, 2003). Neurri batean, truke hori bi solaskideek kontrolatzen dute. Trukearen
heldutasun-maila haurren gaitasun mugatuek ezartzen dute; izan ere, haurren
erantzunak zurrunak eta estereotipatuak dira, baina pixkanaka haien
jokabide-errepertorioa zabaltzen hasten dira.
Amek
elkarreraginerako oinarrizko esparrua ematen dute, eta haurren mugetara
egokitzen dute beren jokabidea. Egoera horrek esperientzia interesgarriak
ematen ditu "amek beren seme-alabengandik ikasteko eta beren
jokabide-ereduei erantzuteko duten nahiari esker" (Bateson, 1979, 70.
or.; ap. Owens, 2003). Truke bakoitzean, bi parte-hartzaileek etengabe doitzen dute beren
jokabidea estimulazio-maila optimoa mantentzeko. Amak haurraren arreta
mantentzen du, eta umeak, berriz, irribarre egiten du eta arretaz begiratzen
du. Bere ahaleginaren emaitzak indartuta, ama oraindik beste urrats bat aurrera
egiten saiatzen da semearekiko elkarrekintzari eusteko. Horrela,
parte-hartzaile bakoitzak bestearen ekintzei erantzuten die, nahiz eta amek
beren seme-alaben gaitasunak garatzen laguntzen duten, nahita, beren mugak
gainditzen dituzten bakoitzean, estimulazio berrira egokitzera behartuz.
Lau jokabide
tipiko daude, eta horietan oinarritzen dira haur baten eta bere zaintzailearen
arteko trukeak: prestatzeko jarduerak, doitzeko jarduerak, komunikazioari
eustea eta haurren ekintzen aldaketak (Tronick, Als eta Adamson, 1979; ap. Owens, 2003). Adibidez, amak haurren jokabidean egiten dituen aldaketen artean,
aurpegi-adierazpenaren gehiegikeria, gorputzaren mugimenduak, laztanak,
begirada luzeak eta ama-hizketa aipa ditzakegu. Aldaketa horiek beste haur eta
heldu batzuen jokabidean ere gertatzen dira, haurtxoekin harremanetan jartzen
direnean. Haurtxoekin izandako esperientziak ez du eraginik helduen edo
eskolaurrekoen jokabidean, eta ez dirudi aldez aurreko ikaskuntza ere faktore
garrantzitsua denik. Badirudi hiru faktorek eragin handia dutela jaioberriaren
eta haren amaren hasierako elkarreraginetan: erditzean erabilitako medikazioa,
erditze-kopurua eta amaren jatorri sozioekonomiko eta kulturala.
Heldu gehienek
haurren hazpegiei erantzuten diete, batez ere aurpegiari. Haurren burua
handiegia da gorputzaren gainerakoarekin alderatuta, eta oso begi handiak eta
masail biribilak ditu. Umeak beti ederrak iruditzen zaizkigu, eta oraindik ere
haien irribarrea, begirada eta beste "trebetasun" batzuk gehitu behar
ditugu, hala nola mihia ateratzea eta pedorretak egitea. Alderantziz eta
tamalez, ohiko parametroen aurkako itxura duten haurrek helduengandik erantzun
negatiboak izan ditzakete.
Zaintzaileek
haurrei erantzuteko egiten dituzten aldaketak desberdinak dira kulturaren,
klase sozialaren edo haurren sexuaren arabera.
Owens, R. E. (2003). Desarrollo
del lenguaje. Madrid: Pearson, Prentice Hall. (172-191 or.); itzul.
Lopez-Mugartza, J. K. (2021).
SKOLAE hezkuntza-proiektua Nafarroako Gobernuak garatutako programa bat da, eskoletan genero-berdintasuna sustatzeko eta genero-indarkeria prebenitzeko. Proiektu hori Nafarroako eskoletan ezarri da, txikitatik berdintasunean oinarritutako hezkuntza sustatzeko, genero-estereotipoak desafiatuz eta ikasleen artean harreman osasungarriak sustatuz.
SKOLAEren funtsezko alderdietako batzuk honako hauek dira:
1. Berdintasunean oinarritutako hezkuntza: SKOLAEk genero-berdintasuna sustatu nahi du hezkuntzaren bidez, genero-indarkeriaren prebentzioan eta gazteen arteko berdintasunezko harremanen sustapenean lan eginez.
2. Profesionalen prestakuntza: Proiektuak barne hartzen du genero-berdintasuna eta errespetua sustatzen duten estrategia pedagogikoetan hezteko irakasleen eta profesionalen prestakuntza.
3. Materialak eta baliabideak: SKOLAEk generoari eta genero-indarkeriari buruzko gaiak inklusiboki eta adin desberdinetarako egokiro lantzen dituzten materialak eta hezkuntza-baliabideak eskaintzen ditu.
4. Hezkuntza-komunitatearen parte-hartzea: Hezkuntza-komunitatearen parte-hartze aktiboa sustatzen du, ikasleak, gurasoak barne, proiektuaren inplementazioan.
5. Genero-indarkeriaren prebentzioa: SKOLAEren helburu nagusietako bat genero-indarkeria prebenitzea da, genero-indarkeriaren moduei buruzko kontzientziazioa eta elkarrekiko errespetuan eta berdintasunean oinarritutako harremanen sustapena barne.
SKOLAE programak eztabaida politiko handia izan zuen 2018 eta 2020 artean. Eskuinak oposiziotik gogor kritikatu zuen programa hau. Aldi berean, guraso talde batek auzitegietara eraman zuen programa eta, garaipen txiki bat lortu zuten, forma arazoak zirela eta Auzitegiek geldiarazi baitzuten programa aldi batez. Dena den, haiek salatzen zutena zen programak aldaketa kurrikular bat suposatzen zuela, eta alderdi honetan ez zieten arrazoia eman.
Izan ere, Nafarroako Justizia Auzitegi Nagusiak (TSJN) baliogabetu egin zuen SKOLAE ezartzea Hezkuntzako zuzendari nagusiaren ebazpena indargabetuz, tramite akatsak zirela eta. Auzitegi Nagusiaren iritziz xedapen orokor gisa izapidetu behar zen (erregelamendu gisa) (1), eta ez administrazio-egintza (2) gisa, programa hori curriculumean zeharkako gai moduan sartu zelako.
Hala ere, denborarekin, forma arazo horiek gaindituta, eta programak izan duen arrakasta eta aurrerapenaren ondorioz, eztabaida ahuldu da. Oztopo guztiak gaindituta, Nafarroako Gobernuak proiektua irmo babesten jarraitzen du.
Bilakaera honek nabarmentzen du SKOLAE bezalako programek hezkidetza eta genero-berdintasuna hezkuntzan sustatzeko duten garrantzia.
Kasuaren laburpena - SKOLAE Hezkuntza Programaren inpugnazioa Nafarroan
Nafarroako SKOLAE Programa onartzen zuen 350/2018 Ebazpenaren aurka egin zuen guraso talde batek. Auzi-jartzaileak, Nafarroako Ikasleen Gurasoen Konfederazio Katolikoak (Concapa Navarra) ordezkatuta, alegazio batzuk aurkeztu ditu ebazpen horren aurka egiteko.
Auzi-jartzailearen alegazioak
1. Erabateko deuseztasuna
Argudiatzen zuten Gobernuak emandako ebazpena erabat deuseza zela, ebazpena onartu zuen organoaren eskumenik ezagatik, prozedura desegokiagatik, beharrezko txostenik ez egoteagatik eta hezkuntza-komunitatearen eta herritarren parte-hartzerik ezagatik. Gainera, SKOLAE programa ikastetxeen funtzionamendurako instrukzio hutsa izatetik haratago zihoala esaten zuen, eta, aldiz, genero-ikuspegia nahitaez eta hezkuntza-maila guztietan sartzen zuela.
2. Oinarrizko Eskubideen Urratzea
Alegatu zuten SKOLAE programak urratu egiten zituela berdintasunerako, ideologia- eta erlijio-askatasunerako oinarrizko eskubideak eta gurasoek beren usteen araberako hezkuntza aukeratzeko zuten eskubidea. Programak genero-ikuspegi bakarra ezartzen zuela zioten, genero-teoria bat sustatuz. Guraso guztiak ez omen zeuden ados teoria horrekin, eta sexualitateari eta generoari buruzko gaiak txikitatik jorratzen zituela zioten, benetako eztabaidarik egin gabe.
Administrazio demandatuaren erantzuna
Administrazioa errekurtsoaren aurka agertu zen, argudiatuz SKOLAE programa bat zetorrela indarrean zegoen legediarekin eta genero-berdintasunaren eta genero-indarkeriaren prebentzioaren arloko nazioarteko betebeharrekin. Programa "berdintasunean bizitzen ikasteko" gaitasuna garatzeko diseinatuta zegoela defendatu zuten, eta printzipio konstituzionaletan eta oinarrizko eskubideetan oinarritzen zela. Gainera, programak argi uzten zuen gurasoek beren sinesmen erlijioso edo moralekin bat zetozen ikastetxeak aukera zitzaketela, eta programak ez zuela aukera hori eragozten.
SKOLAE programak Curriculum-a aldatu zuen?
Nafarroako Gobernuak argudiatu zuen 350/2018 Ebazpenak ez zuela ikasketa-plana aldatzen, baizik eta jarraibideak ezartzen zituela SKOLAE programa hori ezartzeko eskolen antolaketa eta funtzionamendua oztopatu gabe. Ildo beretik, Nafar Gobernuak defendatu zuen ezin zela argudiatu SKOLAEk eragindako curriculum-aldaketarik egon denik; izan ere, Nafarroako Lehen Hezkuntzako curriculuma 2014ko dekretu batean ezarri zen aldez aurretik, genero-berdintasunaren eta indarkeriaren prebentzioaren balioak sustatuz.
Era honetan, Nafar Gobernuak, alderdi demandatuak, atzera bota zituen ebazpena eman zuen organoaren eskumenik ezari, onartzeko prozedurari eta ebazpenaren arau-izaerari buruz auzi-jartzaileak emandako argudioak.
Epaimahaiaren ebazpena
Nafarroako Ikasleen Gurasoen Konfederazio Katolikoak (Concapa Navarra) 350/2018 Ebazpenaren aurka aurkeztutako administrazioarekiko auzi-errekurtsoa ez onartzea ebatzi zuen auzitegiak, eta prozesuko kostuak ere ezarri zituen. SKOLAE programak oinarrizko hainbat eskubide urratzen zituela zioen demandatzailearen argudioak gorabehera, Nafarroako Gobernuko Hezkuntza Departamentuak defendatu zuen programa bat zetorrela indarreko legeekin eta genero-berdintasunaren printzipioekin. Auzitegiak demandatzailearen aurkako epaia eman zuen eta prozesuko kostak ezarri zizkion.
Oharrak
(1) Erregelamendua: Arau hau botere exekutibotik dator eta ordenamendu juridikoaren hierarkian dago, legearen azpitik. Bere eginkizun nagusia legeak garatzea da, eta ezin die legeei bakarrik dagozkien gaiei heldu. Autonomia-erkidegoek erregelamenduak onartzeko ahalmena dute, Konstituzioak eta gainerako ordenamendu juridikoak ematen dien agintaritza erabiliz. Erregelamendu horiek autonomia-erkidego edo foru erkidego bateko sail batek ematen dituenean, "Aginduak" esaten zaie, gure kasuan "Foru Agindu edo Dekretua".
(2) Administrazio Egintza: Gai jakin batean erabaki, epaiketa, ezagutza edo desio bat inplikatzen duen Herri Administrazioaren edozein adierazpen da. Administrazio Egintzak Administrazioak kasu zehatz batean hartzen duen erabakia adierazten du, eta, oro har, betetzat jotzen da behin bete ondoren. Administrazio Egintza bat une jakin batean aplikatzen den adierazpen edo borondate-adierazpen bati dagokio, eta erregelamendua, berriz, aldatu edo baliogabetu arte ordenamendu juridikoan indarrean dirauen arau juridikoa da. Administrazio-egintzaren adibide bat izan daiteke dirulaguntza bat ematea edo isuna jartzea.
Webguneak
SKOLAE programari buruzko informazio gehiagorako, sakatu ondoko estekak:
NAFARROAKO GOBERNUA (2023). Zer da Skolae? Eskuragarri hemen: https://www.educacion.navarra.es/eu/web/dpto/skolae-familias
NAFARROAKO GOBERNUA (2023). SKOLAE, Berdin Bidean, Creciendo en Igualdad. Eskuragarri hemen: https://www.educacion.navarra.es/documents/27590/1325202/SKOLAE_Triptico_EUS.pdf/4a8e9622-f127-e166-e074-d63ce43067ca
Edozein eduki hizkuntza baten edukia delako, edozein ikasgai-mota hizkuntzaren ikasgaia da. Horrexegatik, hizkuntzarekin batera ikasten dugun edozein gauza hizkuntza ikasten dugun heinean ikasi ohi dugu: haurtzaroan erabilera da ikaste-prozesua eragiten diguna; nerabezarotik aurrera, ordea, motibazioa bihur daiteke indar-motorra.
Jose María Sánchez Carrión, Txepetx
TXEPETXEN TEORIAREN ILDO NAGUSIAK
1. Hizkuntza-aniztasuna
- Ikaskuntza naturala edo kulturala.
- Hizkuntza-oreka.
- Euskararen hiztun-ereduak (A, B) eta horien
arteko harremanak.
2. Hizkuntza-normalizazioa
- Urratsak eta jarraitu beharreko alderdiak.
- Dominatzailea eta menderatua: teknikak eta
prozesuak.
3. Soziolinguistikaren helburua
- Beharrak zehaztea.
- Hizkuntzaren corpusa (lexikoa, sintaxia).
- Hizkuntzaren estatusa (erabilera, ezagutza).
4. Hizkuntzaren azterketa hiru
dimentsiotan:
- Hizkuntza-komunitatea.
- Hiztuna.
- Hizkuntza.
5. Hizkuntza jakitearen funtsezko elementuak
- Motibazioa.
- Ezagutza.
- Erabilera.
6. Hizkuntza ikasteko prozesua
- Hiru urrats (Motibazioa, Ezagutza eta Erabilera) eta bi ibilbide (naturala eta kulturala).
- Bi ibilbide, baina zirkuitu bat bakarra
- Euskaldun osoa izatea.
- Gaitasuna, kontzientzia eta koherentzia.
7. Hizkuntza-borroka
- Hizkuntza-funtzioak,
ü
Giza Hizkuntza: Funtzio Internazionala
ü
Zibilizazio Hizkuntza: Zibilizazio Funtzioa
ü Nazio Hizkuntza: Funtzio Nazionala
ü
Hizkuntza lokala: Funtzio lokala
ü Lanbide-Kodea: Funtzio Profesionala
ü Barne-Hizketa: Funtzio Familiarra
ü Pentsabidea: Identitate Funtzioa
- Hizkuntza-oreka.
ü
Hiztunarentzat: ikaskuntza zirkuitua betetzea
ü
Hizkuntzarentzat: bi zirkuituak osatzea: AB-BA
ü
Hizkuntza komunitatearentzat: funtzio guztiak bere hizkuntzan betetzea
8. Talde soziolinguistikoak
- Hizkuntza-boterea berrantolatzea.
9. Hizkuntza-egoerak
- A, B, AB, BA hizkuntzak.
ü
A hizkuntzak: aymara, bereber, tswana...
ü
B hizkuntzak: sanskritoa, latina,
grekera klasikoa...
ü
AB hizkuntzak: daniera, georgiera, poloniera, italiera...
ü
BA hizkuntzak: hebraiera
- Terminologia pozoitsua.
10. Puntu kritikoak
- Irekiera-puntua.
- Haustura-puntua.
- Oklusio-puntua.
11. Hizkuntza sustatzeko baldintzak
- Hizkuntzarentzat: funtzio nazionala,
adierazle kulturala, nortasun nazionala.
- Komunitatearentzat: espazio sinbolikoaren
inguruko artikulazioa.
- Hiztunarentzat: motibazioa, optimizazioa,
espazio sinbolikoko kide izatea.
12. Hizkuntza-osagarritasunari buruzko
legeak
- Hizkuntzarik gabe gu ez gara, baina
hizkuntza ere ez da gu gabe.
- Hizkuntzak komunitatearentzat eta gizabanakoarentzat duen garrantzia.
- Ni hizkuntzarentzat garrantzitsua naiz hizkuntza niretzat garrantzitsua bada.
- Hizkuntza orok du eskubidea une historiko batean hizkuntza komunitate baten bidez bere bizia ziurtatzeko.
Txepetxen helburua euskararen erabilear sustatzea zen, eta handik bere liburu ospetsu hura: "Etorkizun bat gure iraganarentzat". Hizkuntza-aniztasuna eta hizkuntzaren
garapen eta normalizaziorako funtsezko elementuak kontuan hartzen zituen Txepetxek.
Soziolinguistikak tresnak eta ikuspegiak eskaintzen ditu erronka horiei aurre
egiteko eta euskarazko hezkuntza-komunitate elebidun eta kultu baterantz lan
egiteko.
Sánchez Carrión, J. M. (1987). Un futuro para nuestro pasado: claves de la recuperación del euskara y teoría social de las lenguas. Lizarra. (Luigi Anselmi poetak euskaratua: Gure Iraganaren Geroa Gaur. Donostia).
|
Izenburua Jorratu beharreko gaiarekin loturik dagoen izenburu esanguratsu eta iradokitzaile bat proposatzen da. |
|
Maila Maila aukeratzen da (Haur
Hezkuntza / Lehen Hezkuntza / DBH / Batxilergoa / Unibertsitatea) |
|
Arloa edo irakasgaia Zehaztu dagokion arloa (Hizkuntza, Matematika, Natur Zientziak, etab.) |
|
Saio-kopurua 7 –
12 saio (edo egileari beharrezkoak iruditzen zaizkionak) |
|
1. Proposamenaren testuingurua a) Kokapena: Gauzatzeko lekua (ikastetxea, ingurune soziolinguistikoa...) b) Gaia: Interesgarria izango al da ikasleentzat? Ikasleengandik gertu dauden zein egoerari erantzuten dio? Ikasleen zer beharrizanekin dago lotuta? Zergatik izango da esanguratsua ikasleentzat? Zer lotura du ikasleen eguneroko errealitatearekin? |
|
2. Landuko diren gaitasunak a) Funtsezko gaitasunak. Curriculumean definitutako
funtsezko gaitasunetatik hautatuak. b) Arloko gaitasun espezifikoak. Dagokion arloaren
berariazko konpetentziak. |
|
3. Etaparen
helburuak. Curriculumean jasotako etapako helburuekin lotura zuzena
dutenak. |
|
4. Ebaluazio-irizpideak. Arloko gaitasun espezifikoei lotutako ebaluazio-irizpide ofizialak.
Curriculumean jasota daude. |
|
5. Oinarrizko ezagutzak ("edukiak"). Curriculumean agertzen dira atal edo bloke
ezberdinetan ordenatuta. |
|
6. Helburu didaktikoak. Helburu didaktikoen helburua da ikasleak, ikaskuntza-egoera amaitzean,
lehen ezagutzen ez zituen gauza berriak ezagutzea, lehen ulertzen ez zituen
gauzak ulertzea, lehen ez zekizkien gauzak egiten jakitea eta gauza horiek
lehen aplikatzen ez zekien testuinguru berrietan aplikatzeko gai izatea. |
|
7. Jardueren sekuentzia a) Aktibazioa eta motibazioa. Aurretiazko ideiak aktibatzea b) Garapena eta eraikuntza. Edukien lanketa gidatua. c) Transferentzia. Azken produktua edo erronka. Ezagutzen
aplikazioa testuinguru berrietan. |
|
8. Ebaluazioa a) Ebaluazio-tresnak: Irakaslearen behaketa koadernoa. Errubrikak.
Portfolioa. Azken proiektua edo ekoizpena. Ahozko aurkezpenak. Idatzizko
probak (hala badagokio). b) Ebaluazio-mota: Etengabekoa (Hasierakoa, Garapenekoa, Bukaerakoa edo Bateratzailea). Formatzailea.
Kritikoa. Eraikitzailea. |
|
9. Aniztasuna eta inklusioa. Laguntza-neurriak. Egokitzapen metodologikoak. Erritmo desberdinen
kudeaketa. |
|
10. Errekurtsoak. Testuak.
Baliabide digitalak. Ikus-entzunezkoak. Inguruneko baliabideak |
|
11. Ohar metodologiko
garrantzitsua a) Ikaskuntza Egoerak LOMLOEren ikuspegiaren arabera... b) Oinarrizko Ezagutzak LOMLOEren ikuspegiaren arabera... |
Jean Piaget, suitzar herritarra, 1896an jaio eta
1980an hil zen. Bere ikerketetan, Piagetek garapen-aldi edo -fase desberdinak
identifikatu zituen, eta asimilazioa eta egokitzapena nabarmendu zituen bere
teorian. Lau fase epistemologikoko sekuentzia bat definitu zuen, normalean fase
kognitibo gisa ezagutzen direnak:
1. Fase sentsoriomotorra.
2. Eragiketa aurreko fasea.
3. Eragiketa zehatzen fasea.
4. Eragiketa formalen fasea.
Lev S. Vigotsky. Bielorrusiarra.
Nabarmen lagundu zuen haurren garapenaren arloan. "Hurbileko Garapen
Arloari" buruzko teoria haur batek heldu baten laguntzarekin dagoeneko
dituen eta ikas ditzakeen trebetasunei buruzkoa da. Kontzeptu honek bi maila
ditu: egungo garapen-maila, haurrak modu independentean lan egiten duenean, eta
garapen potentzialaren maila, haurrak heldu baten orientazioa edo laguntza
jasotzen duenean. Bi maila horien arteko aldeari "Hurbileko Garapen
Zona" esaten zaio. Heldu batek edo ikaskide batek haurraren eta
zereginaren arteko bitartekari gisa jarduten duenean, "aldamioa"
esaten zaio. Jerome Brunerrek ere sakon aztertu zuen kontzeptu hori. Vigotskyk
hizkuntzaren garapenaren eta pentsamenduaren arteko harremana ere aztertu zuen
"Pentsamendua eta Hizkuntza" lanean, eta ahozko hizkuntzaren
garapenaren eta kontzeptu mentalen eskurapenaren arteko lotura nabarmendu zuen.
Horrek esan nahi du hasieran gizabanakoarenak ez ziren baina kolektibitatean
integratzen diren kultura-tresnak barneratu behar direla.
Jerome Bruner, 1915ean New
Yorken jaiotako psikolinguista estatubatuarra, oso garrantzitsua izan zen
psikologia kognitiboaren sustapenean. Bere ekarpenen artean, Aurkikuntzaren
Ikaskuntzaren teoria kognitiboa (ingelesez, Discovery Learning)
nabarmentzen da, The Process of Education (1960) liburuan aurkeztu eta Toward a Theory of Instruction (1966) liburuan garatu
zuena. Ikasleak era aktiboan ikasten du, ez da subjektu pasiboa, ekintza
pedagogikoaren protagonista baizik; ez dakienari buruz galderak egiten ditu eta
hipotesiak formulatzen ditu: informazioa buruz ikasi beharrean, dakiena
egituratzen du eta beste kontzeptu batzuekin loturak sortzen ditu; akatsak
egiten direnean, akats horietatik ikasten da, berriro ez egiteko; ikaslea
galdurik sentitzen denean, beti izaten du irakaslea ondoan, "aldamio
pedagogikoa" deitu ohi zaion lana eginez; ikaslearen motibazioa areagotzen
da honela, jakin-mina piztuz.
Burrhus Frederic Skinner, 1904an jaioa.
Psikolinguista estatubatuar honek psikologia konduktistaren esparruan bere
eragina utzi zuen.
Noam Chomsky, 1928ko
abenduaren 8an Estatu Batuetan jaioa, bere eragin handiko hizkuntzalaritzagatik
da ezaguna. Hizkuntzaren bere teoria innatistaren arabera, hizkuntzarako
gaitasuna jaiotzetikoa da gizakiongan. Chomskyk "hizkuntzaren organo"
baten eta gramatika unibertsal baten existentzia proposatzen du. Giza
zientzietan egindako ekarpenek XX. mendeko zientzialaririk nabarmenetako bat
bihurtzen dute.
William Labov, 1927ko
abenduaren 4an New Jerseyn jaioa, soziolinguistika kuantitatiboaren aitzindaria
da. Bere lana ingeles afroamerikarrean zentratzen da eta nola pertsonek beren
bizitzak egituratzen dituzten narratiben bidez.
Basil Bernstein Londresen
jaio zen 1924ko azaroaren 1ean eta 2000ko irailaren 24an hil zen. Hezkuntzaren
soziologian nabarmendu zen eta hizkuntzaren eta gizartearen arteko harremana
aztertu zuen, batez ere kodeen eta portaera moduen testuinguruan.
Joshua Fishman, 1926ko
uztailaren 18an jaiotako estatubatuar judua, hizkuntzaren soziologian,
hizkuntza plangintzan, hezkuntza elebidunean eta etnologian aditua da.
William Francis Mackey (Montreal,
Quebec, 1918-2014), Soziolinguista ospetsua, elebitasunean eta
hizkuntza-politikan aditua. Hizkuntza sistema konplexua duten gizarteak aztertu
zituen, hizkuntza anitzak dituztenak, beren hizkuntzen artean gatazkak izan
ditzaketen gizarteak, elkarbizitza zaila dutenak, haien artean lehiaketa izan
dezaketenak. Kanadako egoera gizarte mota horren erakusgarri izan daiteke; izan
ere, egile honek Quebec aldean frantsesaren eta ingelesaren arteko tentsioak
aztertu zituen. Ekolinguistikaren alorrean aritu zen, gizarte baten eta
bere kulturaren eta ingurunearen arteko harremana aztertuz. Berez,
"ecolinguistics" dermio akademikoa erabili da Einar Haugen (The
Ecology of Language, 1972) edo Peter Mühlhäusler-en (Linguistic
Ecology: Language Change and Linguistic Imperialism in the Pacific Region,
1996) teoriak izendatzeko, baina egia esan, "ekolinguistika"
kontzeptua gehien bat bi autore horiei dagokien arren, William Francis
Mackey soziolinguista izan da Haugenen teoriak sakondu dituena (The
Ecology of Language, 1980), eta gure artean gehien zabaldu dituena Miquel
Siguán soziolinguista katalandarrarekin egin dituen lanengatik (Educación
y Bilingüismo, 1986). Bestalde, adi egon behar dugu William F. Mackey
soziolinguista ia izen bereko beste egile batekin ez nahasteko. William
Joseph Mackey izenekoaz ari gara (Charlottetown, Prince
Edward Island, 1915-1995). Pertsonaia ospetsu hau ere Kanadan jaio zen,
baina Bhutanen bizi izan zen hil arte. Apaiz jesuita (josulagundikoa),
misiolaria, irakaslea eta hizkuntzalaria izan zen. Bhutango hizkuntza politikan
eragin handia izan zuen, ingelesa eta dzongkha (bertako hizkuntza) eskolan eta
gizartean uztartzen lagundu baitzuen, Bhutanen egin zituen hezkuntza eta
hizkuntza proiektuen bidez. Kointzidentziak benetan ezohikoak dira: bi
Mackey-tar hauek hizkuntza eta hezkuntza landu zituzten (motibazio eta
testuinguru ezberdinetan, bata Soziolinguistikaren arloan, bestea Elizarenean),
biak kanadarrak (baina lurralde ezberdinetan jaioak), garaikideak izan ziren
(baina bata Europan eta Estatu Batuetan bizi izan zen, eta bestea Bhutanen),
biek ia izen bera zuten, hainbeste kointzidentziarekin normala da biak nahastea
iturri ez-akademiko batzuetan, eta horregatik, hain zuzen ere, komeni da adi
egotea biak ez nahasteko.
Dell Hymes, hizkuntzalari
eta antropologo estatubatuar ospetsua, 1927ko ekainaren 7an jaio zen Oregonen
(AEB) eta 2009ko azaroaren 13an hil zen. Soziolinguistikaren eta hizketaren
etnografiaren inguruan egin zuen lan. Hymesek
"komunikazio-konpetentzia" kontzeptua garatu zuen, eta horrek
Chomskyren hizkuntza-gaitasunari buruzko ikuspegia zabaldu zuen,
komunikazioaren alderdi sozialak eta kulturalak barne hartzen baitzituen.
Hizkuntzalari honek "hizketa" terminoa ere sortu zuen, komunikazioa
testuinguru errealetan aztertzeko unitateak aipatzeko, hizkuntza bere
testuinguru sozial eta kulturalean aztertzearen garrantzia azpimarratuz.
Gainera, Hymesek hitz egiteko gaitasunaren, pertsonen arteko harremanen eta
mundua ulertzeko moduaren arteko harremana bilatu zuen, hitz egiteko eta
pentsatzeko moduak lotura estua duela nabarmenduz. Hizkuntzalaritzan eta
antropologian egindako lanak eta ekarpenek eragin handia dute komunikazioaren
eta hizkuntzaren azterketan, bereziki kultura- eta gizarte-testuinguruetan.
Jean-Paul Bronckart (1946-)
Hizkuntzen Didaktikako irakasle nabarmena izan zen Genevako Unibertsitatean
(Suitza). Humanitateen eta gizarte-zientzien epistemologian ikerketak egin
zituen, hizkuntzaren analisian, hizkuntzaren eskuratze-prozesuetan eta
hizkuntzen ikasketa didaktikoetan zentratuz. 1985ean argitaratutako
"Activité langagière, textes et discours" bere lanik nabarmenenak
hizkuntza-jardueraren eta testu eta diskurtsoen gaia jorratzen du. Guztira, 500
argitalpen zientifiko baino gehiago idatzi zituen Bronckartek, eta bere eragina
EHUk bere lan bat euskaratzera ere hedatu zen.
Azalpen behaviorista
Egilerik garrantzitsuena: Skinner
Behaviorismoaren sortzailea John
Broadus Watson psikologoa izan zen. Lan ospetsuak: Behavior: An
Introduction to Comparative Psychology (1914, "Jokabidea:
psikologia konparatiboaren hastapenak"). Psychology from the
Standpoint of a Behaviorist (1919, "Psikologia, behaviorismoaren
ikuspuntutik"). Behaviorism (1926,
"Behaviorismoa").
Azalpen innatista
Egilerik garrantzitsuena: Chomsky
Zer da LAD? Noam Chomsky (1957)
linguistak proposatu zuen, gizakiak biologikoki prest daudela hizkuntza
ikasteko garai eta bide zehatz batean eta haurrak (Language Acquistion Device
(LAD))- rekin mundura datozela.
Zer ote da Gramatika Unibertsala?
Gramatikari sortzaileek diotenez (Chomsky da teoria horren bultzatzaile
nagusia) hizkuntzetako gramatika guztiek eredu bera dute (Gramatika
unibertsala) eta eredu hori formalizatzea da hizkuntzalarien lana. Gramatika
unibertsala herentziaz hartzen da.
Zer da Konputazionalismoa?
Teoria konputazionalista: 80ko
hamarkadako teoria honek adimena neuronen konexioen konfigurazioarekin
parekatzen du, eta eremu pragmatikoan kokatzen da, komunikazioan hitzei ez
ezik, tonuari eta jarrerari erreparatzen diogula aitortuz (Brunerren Perfink:
'perceive, feel, think').
Zer da Konstruktibismoa?
Egilerik garrantzitsuena: Piaget
Konstruktibismoa: adimena gizakia
inguruneari egokitzeko mekanismoa dela proposatzen du, esperientziak egituratuz
eta eskemak antolatuz eraikitzen dena, zerotik hasita (tabula rasa).
Ingurunearekin dugun elkarrekintzaren ondorioz eskemak etengabe birmoldatuz
doaz. Hizkuntza garapen kognitiboaren azpiproduktu litzateke.
Karmiloff-Smithen eredu
neokonstruktibistak zer dio?
Karmiloff-Smith-en
neokonstruktibismoaren teoria: adimenaren oinarrizko ezaugarria berari buruz
pentsatzeko gai izatea da, bere burua birpentsatu edo berrirudikatzen du
etengabe.
Honen adibide da hizkuntzaren
birdeskribapenean ematen den U formako prozesua, haurra roto – rompido –roto
esatera eramango duena bi eta sei urte bitartean (hasieran kontzientzia
metalinguistikorik izan gabe hartuko du ingurunetik forma, gero aditz erregularrak
ezagutzean hipotesi bat eraiki eta forma akasduna sortuko du eta, azkenik,
ingurunearekin elkarrekintzan berriro ere forma zuzenera iritsiko da, baina
kasu honetan kontzienteki).
Teoria sozio-kulturala
Vigotskiren teoria sozio-kulturala:
hizkuntza komunikaziorako tresna kulturala da, gizarte-esperientziaren emaitza,
eta ez garapenaren ondorio zuzena. Haurrak helduaren laguntza aktiboaren
beharra du hizkuntza bereganatzeko, eta laguntza hori garapen hurbileko eremuan
ematen da.
BIBLIOGRAFIA
Lopez-Mugartza, Juan Karlos (1986). Hizkuntzaren
Didaktika. Dozentzi proietu argitaragabea. Iruñeko OHOko
Magisteritza Eskola. Zaragozako Unibertsitatea.
Ruiz Bikandi, Uri [arg.] (2010). Bigarren Hizkuntzaren
Didaktika Haur eta Lehen Hezkuntzan. Euskal Herriko Unibertsitatea.
Testu eguneratua, 2025
WEBGRAFIA
https://eu.wikipedia.org/wiki/Eztabaida:Jean_Piaget
https://eu.wikipedia.org/wiki/John_Broadus_Watson
https://eu.wikipedia.org/wiki/Lev_Vigotski
https://en.wikipedia.org/wiki/Annette_Karmiloff-Smith
https://eu.wikipedia.org/wiki/Noam_Chomsky
http://konstruktibismoa.blogspot.com/2011/11/piaget-jean-piaget-arthur-piaget-eta.html
http://www.euskara.euskadi.eus/r59-lurcontd/eu/contenidos/termino/_c06011/eu_w_0078/w0078.html
https://www.euskara.euskadi.eus/r59-738/eu/contenidos/termino/_c02554/eu_g_3004/g3004.html
http://pausoa.blogspot.com/2013/06/hizkuntzaren-didaktikaren-oinarriak.html
http://pausoa.blogspot.com/2013/06/hizkuntzaren-didaktikaren-oinarriak.html
http://pausoa.blogspot.com/2013/06/hizkuntzaren-didaktikaren-oinarriak.html
http://pausoa.blogspot.com/2013/06/hizkuntzaren-didaktikaren-oinarriak.html
