BEGO ZESTAU idazlearen "Emakume dantza" (Hatsaren Poesia, 2003) [JON KORTAZAR irakaslearen kritika]

 

Sabeleko dantza / Bego Zestau / Hatsa, 2003

Emakume dantza Jon Kortazar / El País, 2003-05-19

Bego Zestau poeta berria dugu. Eta Sabeleko dantza bere lehen poema liburua, bere lehen liburua, omen da. Hatsa elkarteak argitaratu du Senperen. Juan Karlos Mugertza bere irakaslea izan zenak, eta poeta izan ere omen denak, hitzaurrean dioenez, “Maitasuna, xangrina, desira arinak eta sakonak” osatuz omen da bere poesia zuzena.

Zer dakar berezirik Zestauk? Ez dakit erantzuten. Liburu berri bat, eta ez da gutxi. Batez ere paralelotasunaren poesia bat ekarri duela, hitz jolasean arintzen den poesia moldea: “Presentzia betiratua / Irudi barneratua / Besarkadaldi liluratua / Muxualdi disfrutatua / Topaketa mirestua”.

Nitasunaren poesia zuzena da Sabeleko dantza honek adierazten duena, noizbait nerabea, eta agerikoa, nitasunak jartzen dizkio mugak eta erromantizismo urrun batek tonua. Besterik ez dagoenean ongi da. Baina moldeok askotan erabili ez ote diren zalantzatan nago.

Mundua hasi eta buka egiten da. Eta erotismo xuabe batek isurtzen du bere joera. Eta hitza berriro nagusitzen da. Eta ez dakit esaldiaren oparotasunak ez ote duen bertsolaritzarekin lotzen espresio molde hau. Ontto hitza aitzakia da esaldiaren joan etorria adierazteko. Baina zalantzan naiz hauek ote diren hitzaren oparotasunaren garaiak.

Lehen poema liburua da eta aspaldi agertzen denez, euskara, hizkuntza poetikoa hizkera malgua da poetaren eskuetan. Gaiak eta interesak dira kontuak. Inoiz ez da alde batera utzi behar poeta gazte batek periferian egiten duena, baina irakurtzeak ez dio inori kalterik egiten.

Bego Zestauren mundua mundu propioa da. Agian, beste gazte askorekin parekatu dezakeguna, eta agian, horixe da bere joera nagusia, arketipo bihurtzea: “Iruñean. Bakarrik / Arratsaldeko 20.23 / Silvio Rodriguezen musika lagun / Oroitzapenak dantzan gora-behera”. Eta barne mundu baten agerpenean, eta arketipo baten joeran joan dira orrialdeak liburua bukatu arte.

https://elpais.com/diario/2003/05/19/paisvasco/1053373215_850215.html

https://ojs.i2basque.eus/index.php/egan/article/download/3083/2866/
https://susa-literatura.com/kritikak/2004/krit0967.htm

Zamora, A., & Lopez-Mugartza Iriarte, J. K. (2007). “HATSAren POESIA” Nafar Poesiaren I. Biltzarrean. HUARTE DE SAN JUAN. Filología y Didáctica de la Lengua N. 9/Filologia eta Hizkuntzaren Didaktika 9 Z. Pamplona: Universidad Pública de Navarra/Nafarroako Unibertsitate Publikoa, 2007. 93-116 or. (cf. 108. or.)

LITERATURAREN IRAKASKUNTZA BIGARREN HEZKUNTZAN. TESTU-IRUZKINETARAKO METODOLOGIA ETA IRADOKIZUNAK. Mari Jose Olaziregi. Hegats 28, 2000ko abendua, 39-73.

LITERATURAREN IRAKASKUNTZA BIGARREN HEZKUNTZAN

TESTU-IRUZKINETARAKO METODOLOGIA ETA IRADOKIZUNAK
Mari Jose Olaziregi (EHU)

Literatura irakasten dugun irakasleon artean maiz aipatu ohi dira gure jarduerak askorengan eragiten dituen frustazio eta ezinegonak. Gustuko dituzun testu nahiz egileak ikasgelan aurkeztu eta landu ondoren, zenbaitetan, ilusio eta asmo hoberenarekin prestatutako lanak erantzun hotzegia izan duela ohartzen zara.

Arazoa dirudiena baino askozaz ere kontraesankorragoa da. Irakurzale garenontzat, eta bereziki literaturzaleontzat, begi bistakoa baita liburu batek eragiten dizkigun bizikizunen promesak zernahi ahalegin merezi duela. Baina tamalez, eta hemen hasten dira irakaslearen buruhausteak, irakurzaletasuna ez da dekretuz erabakitzen den zerbait, gure jokabide eta jardunarekin kutsatu behar dugun “hori” baino. Are gehiago, amets egitea ezinbesteko zaigun bitartean, irakurtzea ez. Victor Morenok askotan esan duen moduan, irakurtzeak ez gaitu derrigorrez pertsona hobeak edo zoriontsuagoak egiten. Beste hitzekin esateko, lasai- lasai bizi gintezke libururik irakurri gabe.

Literatura irakaslea naizen aldetik, urteak daramatzat irakurzaletasunaren auziarekin kezkatuta. Hasi 1990etik 1995era bigarren hezkuntzako ikasleen artean burutu nituen azterketa soziologikoetatik (1), eta azken urteotan egin ditudan ikastaro nahiz ikerketekin jarraituz, gazteen irakurzaletasunik ezak kezka bat baino gehiago eragin dit nire eskolak prestatzean. Horretaz gainera, euskarazko irakaskuntzaren ofizialtasunak euskaltzaleongan piztutako itxaropenak bertan behera geratu direla jakiteak etsipen puntu bat ere sentiarazi dit behin baino gehiagotan. Dirudienez, espero zitekeenaren kontra, euskaraz ikasi duten gazteak ez dira euskal liburuen kontsumitzaile bihurtu, eta hau dela eta, gero eta nabarmenagoa da euskarazko irakurketak bigarren hezkuntzaren ostean izaten duen beherakada.

Nire usterako, literaturaren kasuan, irakurzaletasunaren porrota irakasgai horren planteamendu didaktikoekin dago hertsiki lotuta. Dudarik ez dago, irakaskuntzaren erreformarekin ikuspuntu nahiz prozedura nagusiak asko aldatu diren arren, oraindik literatura ikuspuntu historizistaz irakasten dela. Alegia, XIX. mendean hasitako joerari jarraiki, literatura- eskola gehienetan, oraindik, idazle, obra nahiz mugimendu desberdinen zerrendak errepikatzen direla gogaikarriro. Behin eta berriro jarraitzen dugu betiko topikoak errepikatzen, betiko idazle kanonikoak irakurtarazten. Fosilak irakasten ditugula esan ohi du, ironia handiz, Bernardo Atxagak.

1975-76 ikasturteaz geroztik ezarri zen Batxilergo Balioaniztun Bateratu hartan ere (gaztelaniaz “B.U.P.” zelakoa), ikuspuntu historizista zahartiku hori zen, hain zuzen, nagusi. Hemen zaudeten gehienok adinkide zaituztedanez, oroituko zarete abiapuntuaren desegokitasunaz eta nola 2. eta 3. ikasturteko programak ia-ia berdinak ziren, edo UBI zelako hartarako programan munduko ikasle/irakasle zaletuena izutzeko moduko eduki mordoa sartzen zen. Batxilergo hori zehaztu eta finkatu nahi izan zutenek unibertsitatean irakatsi beharrekoa nolabait leunduz egitea proposatzen zuten, beti ere kontuan hartuz, batxilergo urteak prestakuntza urteak zirela eta gero zetorrenak, hots, unibertsitateak, benetan konponduko zituela ikasleen jakituriazko hutsuneak.

Ikuspuntu desegoki eta faltsua, dudarik gabe. Izan ere, unibertsitateak ez baitu gauza handiegirik konpontzen, alderantziz, irakurketa kontuetan lehendik etsita dauden ikasleak behin betiko aldentzea lortzen baitu gehienetan. Bi arloetan irakatsi dugunok arazo eta akats antzeratsuak ikusten ditugu bigarren hezkuntzan nahiz unibertsitatean, eta honi dagokionez, harrigarria iruditzen zait nola bigarren hezkuntzan proposatu diren aurrerapausu didaktiko nahiz metodologikoek goi mailako ikasketetan ez duten inongo eraginik izan. Nire aburuz, maila guztietan, literatur irakasle txar asko dago “eskola magistralen” mozorropean ezkutatzen dena, gehienetan, bestek egindako ikerketak etengabe errepikatuz eta literaturaren irakaskuntzak eskatzen duen bizitasun-ikerketa-seriotasunaz ohartu gabe.

(…)

(1) Ik. Olaziregi, M. J. (1998). Euskal Gazteen Irakurzaletasuna. Azterketa Soziologikoa. Bergarako Udala. Ibid. (1998). Los jóvenes vascos y la lectura. CLIJ: Cuadernos de literatura infantil y junvenil, 11 (101), 7- 12.

Kubismo Literarioa / Literatura eta Kubismoa

Kubismo Literarioa Pablo Picassoren Manifestu Kubistan oinarritu zen 1907an, eta hitzak komunikatzeko, besteekin konektatzeko eta mundua ulertzeko nola erabiltzen ditugun aztertu zuen arte literarioaren forma bat da.

Guillaume Apollinaire Literatur Kubismoko liderretako bat izan zen. Hitzak eta ideiak modu bisualean nahastean nola idazten dugun aldatu zuen. Horrek esan nahi du bere poemak irakurri ez ezik ikusi ere egiten direla. Idazteko modu berri hau Parisen garatu zen XX. mendearen hasieran.

Vicente García Huidobro Fernández ere korronte horren parte izan zen. Forma geometrikoak eta erabili zituen bere lanetan.

De KES47 - File:Triangulo armonico.jpg, Dominio público, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=11501324

Literatur Kubismoan, ikusten dena da garrantzitsuena, eta ez zer nolako doinua duen testua errezitatzean. Idazkera tradizionalaren metrika, errima eta gramatikaren arauak hausten ditugu. Irakurlea istorioa osatzen duten irudi bisualekin harritu nahi dugu. Horri "kontzientzia-fluxua" esaten zaio. Poema kubista ospetsuenak kaligramak dira, eta hitzek irudiak osatzen dituzte.

Idazteko modu honetan, egileak ikuspegi ezberdin asko erakuts ditzake eta bere ikuspuntutik idatzi. Hitzak antolatzeko modu berriak erabiltzen ditugu. Literatur Kubismoak bi ikuspegi izan ditzake, bata hitzak puzzle baten pieza gisa deskonposatzen dituena eta bestea sormenez berreraikitzen dituena, collage bat bezala.

Laburbilduz, poema kubista hitzez egindako bat-bateko irudi bat bezalakoa da. Mugimendu literario hau XX. mendeko abangoardia artistikoen zati bat da, futurismoa, dadaismoa, surrealismoa eta fauvismoa barne hartzen dituena.

Kubismo Piktorikoa eta Kubismo Literarioa XX. mendeko bi arte-forma dira, ideia batzuk partekatzen dituztenak, baina desberdinak dira pintura edo hitzak erabiltzen dituzten adierazteko. Bi mugimenduek artearen arau tradizionalak desafiatu zituzten eta jendea modu berri batean ikustera edo irakurtzera animatu zuten.

Bi bideo interesgarri gai honen inguruan:

Armando Sanchez Guerrero (Director). (2020, marzo 18). Cubismo literario—Vanguardias. https://www.youtube.com/watch?v=ti07rp37pHE

Fernando Robles (Director). (2020, junio 3). Cubismo Literatura. https://www.youtube.com/watch?v=z7qbTR6uc0s

Bing bilatzaileak proposatzen dituen irakurraldiak:

Análisis del poema “El reloj” de Guillaume Apollinaire - Lifeder. (2019). Recuperado el 10 de octubre de 2023, de [https://www.lifeder.com/analisis-poema-el-reloj-guillaume-apollinaire/]

Apollinaire, G. (1918). Caligramas: poemas de la paz y de la guerra (1913-1916). París: Mercure de France. Recuperado el 10 de octubre de 2023, de [https://archive.org/details/caligramaspoemas00apol]

Caligrama. (2021). Wikipedia, la enciclopedia libre. Recuperado el 10 de octubre de 2023, de [https://es.wikipedia.org/wiki/Caligrama]

Cubismo literario. (2021). Wikipedia, la enciclopedia libre. Recuperado el 10 de octubre de 2023, de [https://es.wikipedia.org/wiki/Cubismo_literario]

Cubismo. (2021). Wikipedia, la enciclopedia libre. Recuperado el 10 de octubre de 2023, de [https://es.wikipedia.org/wiki/Cubismo]

El reloj (Apollinaire) - Wikipedia, la enciclopedia libre. (2021). Recuperado el 10 de octubre de 2023, de [https://es.wikipedia.org/wiki/El_reloj_(Apollinaire)]

Flujo de conciencia (literatura). (2021). Wikipedia, la enciclopedia libre. Recuperado el 10 de octubre de 2023, de [https://es.wikipedia.org/wiki/Flujo_de_conciencia_(literatura)]

Guillén, E. (2021, febrero 16). Cubismo Literario; qué es, características y formas de creación. Soy Literauta. https://soyliterauta.com/cubismo-literario/

Erabilitako tresna ofimatikoak: GPT, Bing Chat, Zotero, Word eta Itzultzaile Neuronala.

ALVARO MUNDIÑANO MARGOLARIAREN ETA KOLDO ZUBELDIA OLERKARIAREN OMENEZ

HATSA ELKARTEAN, Senperen

POESIA TAILERRA

https://olerkarieneguna13.blogspot.com/

 (cc by) Auxtin Zamora

 

Iragan urtean joan zitzaizkigun ALVARO MUNDIÑANO margolariaren eta KOLDO ZUBELDIA olerkariaren omenez

 

ELKARRETARATZEA: EUSKALDUNEN HISTORIAREN OROITLEKUAN

Senpere eta Azkaine artean

InterMarché supermerkatutik Km 1

2023ko maiatzaren 27an, 11:00etan

 

ANAI-ARTEAk Euskaldunen Historiaren Oroitlekuaren egitasmoa bururatu du.

http://anaiartea-oroitlekua.eus/index.php‌ 

Horren kokapena Senpere eta Azkaine artean dago, Helbarrun auzoan, Donibane Lohizuneko bide zaharraren eta 918 errepidearen bidegurutzean, Zubiondo atekamotzan.

43°21'45"N

1°35'10"W

 HATSA ELKARTEAREN AGERI BAT

Tailerrera larunbatean etorriko direnei

jakinarazi nahi diegu leku aldaketa baten egitera behartua  garela.

Ez gira Larraldean egonen, baina bai, Oxtikenean.

Oxtikenea Senpereko herri erdian da, Urdazuri bazterrean, Elizako

gibelean den parkearen zubiaren ondoan.

Hor, Euskal Historiaren monumentuaren estreinaldiaren ondotik,

 ordu batean bilduko gira, duela 25 urte lehen aldikotz egin ginuen bezala.

MARGOEN ERAKUSKETA

Senpere-Oxtikenean, arratsaldean

ALVARO MUNDIÑANO margolariaren "Garraren eta Karroiaren margoak"

43°20'19.4"N 1°33'01.5"W
43.338730, -1.550410

 

OLERKI TAILERRA

Senpere-Oxtikenean, arratsaldean

KOLDO ZUBELDIAREN olerkien irakurketa

***   ***   ***

ALVARO MUNDIÑANO GARTZIANDIA

2021eko udan, Plazara! -n erakutsi zituen erretratu batzuekin batera / arg. Patxi Cascante. Noticias de Navarra, 2022/10/28.

LAKUNTZAKO ERAKUSKETAREN KARIAZ

Errealismoa gustatzen zait. Nire margo lanak errealista dira. Jendeak gogo onez ikusten ditu margo hauek, errealistak direnak, baina ez zaie inongo erraztasunik ematen arte mota honi erakutsia izateko. Horregatik eskertu nahi diot Lakuntzako udalari, eta oro har, herriari ekimen hau ahalbidetzeagatik.

Izan ere, beti ematen du ulertzen ez dena dela laguntza gehien jasotzen duena, ikusi eta ulertzen denak baliorik izango ez balu bezala. Baina balioa ezin da era horretan neurtu. Ulertzen ez dena ez da berez ona edo maila intelektual handiagokoa. Adarjotze bat ere izan daiteke. Ontzat ematen diren gauza asko, oso eztabaidagarriak dira.

Margolari errealista batek akats bat egiten duenean argi eta garbi gelditzen da agerian. Abstraktoan aritzen denak ez du inoiz ere hanka sartzen? Egiten duen guztia kalitate handikoa da?

Nire iritziz margolari errealistaren lana gazi-gozoa da. Alde batetik margotzen dugu honela nahi dugulako, gustatzen zaigulako eta pozik gaude jendearen gustukoa denean egiten duguna. Saria jasotzen dugu honela. Baina, neurri batean, tristea ere bada ikustea zein zaila zaigun gure lanaren kalitatea  defendatzea eta zein erraza egiten zaien beste batzuei ia batere ahaleginik egin gabe onartuak izatea margolari onen Parnasoan.

Hala ere, errealista izatea ez da argazkilaria izatea. Niri ez zait errealitatearen argazki huts bat egitea, nik barne-barnetik sentitzen dudana azaleratzen dut margotzen dudanean. Beriain mendia, mendi sakratua da niretzat, Euskal Herriaren bihotzean dago kokatu, euskal lurraren barne-barnetik sortzen den indarra bereganatzen du mendiak eta zabaltzen du Sakana osoa. Sakana nire bizitzaren erreferentzi puntua da, maite dut sorterria.

Gure paisaiak maitatzeaz gainera, gure jendea ere maite dut.

Margolaritzaren historia sortu zenetik hantxe egon dira emakumeak. Berpizkundeko margolaritza izan da emakumeari gehien omendu diona, eta nik errenazimenduari eta emakumeari, biei, egin nahi deit omenaldia. Egun gutxi barru martxoaren 8a izango da, emakumearen eguna. Koadroen erakusketa hau egiten da emakumeentzat eta gizarte osoarentzat hain garrantzitsuak diren egun hauetan. Nire omenaldia da xumea baina barne-barnetik ateratzen zaidana. Sakanako emakumeak omendu nahi ditut bereziki, eta haien artean bat, niretzat garrantzitsuena, Manolita Gartziandia etxarriarra, baina Lakuntza hainbeste maite zuena, honera etortzen baitzen artelanak irakastera. Egun bat ez, bizitza osoa borrokatu zen gure ama.

PLAZARAN EGINDAKO ERAKUSKETAREN KARIAZ

Herri mugimenduarekin engaiatua zegoenez gero, Alde Zaharreko bere koadro batzuk eman zizkion Alvaro Mundiñano pintoreak Iruñeko Alde Zaharreko auzo-mugimenduaren liburuaren kanpainari.

ALTSASUN EGINDAKO ERAKUSKETAREN IRAGARKIA

https://iortiakultura.com/barne-barnetik/

https://www.youtube.com/watch?v=GyZJ_6B_-kw

Alvaro Mundiñano Gartziandia Parisen

(cc by) Juankar Mugartza

 

XALOA Telebistan (Plazara)

 https://youtu.be/y0LTAwmQHoI

AZ Sare Komunikazioa (2021/10/20)

https://ms-my.facebook.com/AZproyectoekimena/videos/alvaro-mundi%C3%B1ano/1043178099848455/

GUAIXE

https://guaixe.eus/etxarri-aranatz/1666953265273-alvaro-mundinano-artista-zendu-da

***   ***   ***

KOLDO ZUBELDIA MENDIZABAL

 (cc by) Auxtin Zamora

Koldo Zubeldia gure "Hatsa"kideak, beste bide bat hartu digu !

Zaldibia, Gipuzkoa, 1957ko ekainaren 4a

Koldo Zubeldia, gure" Hatsa"kideak, gaur, (2022/10/02), beste bide bat hartu digu !  

 Koldoren bozak beti  hunkitu izan nau . Ez dakit, nungo bere barneko gunetik ateratzen zitzaion hain sakona eta ozena zaukan ots sentikorra . Uste dut  bere erran nahi poetikoen hitzak , jakin gabe, bihotzeko musika batekin  janzten zituela.

       Kasik egun guziez, bere azken gaixotasun une garaian,  deitzen ninduen . Nago, ean, oraino bizi nintzen jakiteko, egiten zuen hori, edo, beharbada , nork daki,  bera ere , bizi zela, frogatu nahi ninduelako .

      Bere azken deia , eritexean zelarik egin ninduen , bere inguruko erizain eta familikoak  behartu zituen telefono tresna  ahora  hurbiltzera, baina bere hitzak aditu ezinak izan nituen, eta, jakin nuen orduan , bere olerki batean  idatzi zuena nahi ninduela erran :

     ''Ez du, egoera honek, merezi , nere nortasuna amiltzerik,

      ez du merezi itotzerik.....

      lasai lasai ibiliko naiz hemendik aurrera.....''

 Bai... bai... lasai, ibili  Koldo  ! Orai, bidea, urdin urdina aurrean ikusiko  duzu ! 

Auxtin Zamora 

https://olerkarieneguna12.blogspot.com/2021/12/blog-post.html 

https://nafarhizkuntza.blogspot.com/2022/10/koldo-zubeldiaren-oroimenez-begirunez.html

MAITE DITUGUN OLERKARIAK

KOLDO ZUBELDIAREN EGUNA

(2008)

(cc by) Auxtin Zamora, in Aspaldiku

“Maite ditugun olerkariak” sailaren barnean, azaroaren 22an, Senpere Amotz Larraldean, Koldo Zubeldia izanen da, Hatsa elkartearen idazle gomitatu berezia.

Koldo Zubeldia, Zaldibian sortua, duela 52 urte, euskara irakasle tituluduna, itzultzaile bezala jardun, azken urte hautan, antropologiako ikasketak egiten ari da. "Hatsaren Poesia" bilduman parte hartzale suarra "Alamartxo ahantzia" deitu olerki liburua argitaratu zuen 2005 urtean, eta, "Sentimenduen erresuma" 2007 urtean.

Azken egun hautan 3garren liburu bat "Ehotako fantasien errota", autoedizio moduan bururatzen ari da. Hau, "Maite ditugun olerkariak " sailaren karietara lehen aldikotz aurkeztuko du.

Liburu horretaz dio:

Aurkituko dituzuen trantze txar askotatik ehotako fantasien inguruan ibili eta gero ondo eta sendo errotutako sentimendu sakon eta poetiko batzuetara, hausnarketa zonbaiten bidez iritsi naiz "Ehotako fantasien errota"ra

AZAROAREN 22a LARUNBATEKO EGITARAUA :

Goizean oinezko ibilaldi bat Sarako harpe eta Axuria mendiaren inguruan (elgarretatzeko hitz ordua, Amotz-Larraldean 9ak eta erdietan).

Ordu bietan Bazkaria, Larraldean (15 Eurotan ).

Izenak eman behar dira, deituz, Azaroaren 19a baino lehen, hatsaelkartea@aol.com helbide elektronikora edo 05 59 54 11 43 (Hegoaldetik 0033 559 54 11 43) telefonora.

4ak eterdietan, Larraldean: Koldo Zubeldiaren olerki-emanaldia, bai eta, "Ehotako fantasien errota" bere liburu berriaren aurkezpena (zabaldua nahi duten guzieri).

ALARMATXO AHANTZIA

Ezagutzen dut Nafarroan herri bat

Ezagutzen dut Nafarroan herri bat

bere izena dena Areso

eta norbaitek egin diezagukela oso hotz eraso

ez egin behar kaso

bi begiak aspaldi ditugu lauso

bainan zentzututa burua oso

gelditu nahi dudanean nere ekite guztia

egin behar astoari so eta so

eta gende guztiari diosola eta kaixo.

I know a village in Navarre

I know a village in Navarre

whose name is Areso,

and we can be attacked in a very cold way

but take no notice of that;

our two eyes have long been damp,

but our mind is keen;

whenever I want to stop all my activity

I have to rein in the donkey

and greet and say hello to everyone.

http://aspaldiku.blogspot.com/2008/11/koldo-zubeldiaren-ehotako-fantasien.html

http://aspaldiku.blogspot.com/2008/11/alarmatxo-ahantzia-koldo-zubeldia.html

KOLDO ZUBELDIA MENDIZABAL

EUSKAL ONDAREA GARA

Blog hau "Liburuklik" Ondare Bibliografiko Digitalizatuan indexatuta dago

Euskal Ondarea gara

http://www.liburuklik.euskadi.eus/handle/10771/22543

ERAKUNDEETAN PARTAIDETZAK

NAFARROAKO UNIBERTSITATE PUBLIKOA

http://www.unavarra.es/pdi/?uid=198&languageId=100001

http://cmap.unavarra.es/rid=1NVHX7B9V-B5GP8M-222/HIZKUNTZAREN%20DIDAKTIKA.cmap

ICOS NAZIOARTEKO ONOMASTIKA ELKARTEA

https://en.wikipedia.org/wiki/International_Council_of_Onomastic_Sciences

ONOMASTIKA ELKARTEA

https://onomastika.org/

PLURILINGU.ES PROIEKTUA

https://plurilingu.es/

EUSKAL IDAZLEEN ELKARTEA

https://idazleak.eus/eu/bazkideak/juan-karlos-lopez-mugartza

MAIATZ ALDIZKARIA

https://www.facebook.com/Maiatzaldizkaria/

HATSA ELKARTEA

https://nafarhizkuntza.blogspot.com/2006/10/hatsaren-poesia-2007.html

 http://olerkarien-eguna1.blogspot.fr/
http://olerkarieneguna2.blogspot.fr/
http://olerkarieneguna3.blogspot.fr/
http://olerkarieneguna4.blogspot.fr/
http://olerkarieneguna5.blogspot.fr/
http://olerkarieneguna6.blogspot.fr/
http://olerkarieneguna7.blogspot.fr/
https://olerkarieneguna8.blogspot.com/
https://olerkarieneguna9.blogspot.com/
https://olerkarieneguna10.blogspot.com/
https://olerkarieneguna11.blogspot.com/
https://olerkarieneguna12.blogspot.com/
https://olerkarieneguna13.blogspot.com/

PATER NOSTER TXIKIA - OBISPO BARBAZÁN, 1435

Siglos XIV y XV - Oraciones mágicas de Pamplona en euskera

En un códice del obispo Arnalt de Barbazán (1318-1355) guardado en el Archivo de la Catedral de Pamplona, se encontró una otoitz ttipia (“pequeña oración”) añadida, con toda seguridad, en años posteriores a la muerte del citado obispo. Al parecer, y tal como sugiere Mitxelena (1964), el códice fue usado con posterioridad por amanuenses anónimos para probar sus plumas o por simple diversión, y entre los textos que escribieron, figura esta  “pequeña oración” que funde elementos cristianos y paganos y que fue descubierta por Gifford y Molho (1957) en dicho códice y publicada con una lectura más ajustada por Gifford y Mitxelena (1958). 

El “Padre nuestro txikia” del Obispo Barbazán, datado en 1425, dice así (Mitxelena, 1964, p. 58) [adaptado (1)]

Vyrguo clemens, Vyrguo pia Vyrguo dulçis al… todavja Pater noster chicia Deus peretençia Lurrac dacar oguia Çoçac ardan bustia Baradiçu menda verde macu onac ardua Liburuetan iracurten arguiçagui eraiçeten cerua Dauilça Jangoicoaren apostru maestru jaun donea Agnus Dei qui tollis peccata mundi egunean   Telo meo Guaradela çure guomendatu Gura jruretan dionak arima salvatu.

Virgen clemente, Virgen pia Virgen dulce al… todavía Pater noster pequeño Dios penitencia La tierra trae el pan La cepa el vino mojado   Paraiso, hierbabuena verde, el buen sarmiento el vino Leyendo en los libros, encendiendo el cielo con las velas, Andan los apóstoles de Dios Señor maestro santo En el día de Agnus Dei qui tollis peccata mundi   Telo meo Que quien encomendado a vos Diga tres veces esta oración salvará su alma

Mitxelena (1964; también Apat-Etxebarne, 1974) considera que esta otoitz ttipia es similar a otra recopilada por el padre Donostia en la localidad navarra de Beruete (Basaburua). En esta última la oración apócrifa acaba con esta sentencia. “Iru aldiz esaten duenak / eztaukila ifernun parte”; esto es, “quien lo dice tres veces, que no tiene parte en el infierno.”

---

(1) Se trata de una reconstrucción aproximada, ya que en el original faltan las últimas letras de cada renglón, y, por tanto, también la traducción necesariamente lo tiene que ser; además, existe la dificultad añadida de la tipología del propio texto que utiliza un lenguaje mágico en el que existen, con seguridad, dobles sentidos y mensajes ocultos que no se entienden con claridad.

CODEX CALIXTINUS - LIBER SANCTI JACOBI - AYMERIC PICAUD XII - DEUM VOCANT URCIA

 

SIGLO XII / XII. MENDEA

 Liber Sancti Jacobi, p. 15 (1)

“In eodem monte, antequam christianitas in oris Hispanicis ad plenum augmentaretur, Navarri impii et Bascli peregrinos ad sanctum Jacobum pergentes no solum depraedari, verum etiam ut asinos equitare et perimere solebat. Juxta vero montem  illum, versus scilicet septentrionem, est vallis quae dicitur  Vallis Caroli (1), in qua hospitatus fuit idem Carolus cum  suis exercitibus, quando pugnatores in Runcia valle occisi  fuere ; per quam etiam peregrini multi ad sanctum  Jacobum tendentes transeunt, nolentes montem ascendere.  Postea vero in descensione eiusdem montis invenitur hospitale et ecclesia, in qua est petronus, quem Rotolandus  heros potentissimus, spatha sua, a summo usque deorsum  per medium trino ictu scidit. Deinde invenitur Runciavallis (2), locus scilicet quo bellum magnum olim fuit  factum, in quo rex Marsirus, el Rotolandus, et Oliverus,  et alii pugnatores cxl millibus christianorum simul et  sarracenorum occisi fuere.   (1) Valcarlos.     (2) Roncevaux. — Cf. un article du prince Bonaparte dans l’Academy du 17 juillet 1880.

En este mismo monte, ya incluso antes de que el cristianismo estuviera en boca de los Hispánicos, los impíos Navarros y Vascos no sólo depredaban a los peregrinos que se dirigían a Santiago, sino que los montaban como a burros y los mataban. Junto a esta montaña, en el norte, hay un valle llamado Vallis Caroli (1), donde el propio Carlomagno acampó con sus tropas cuando sus soldados murieron en Roncesvalles. Muchos peregrinos pasan por este valle en su camino a Santiago cuando no quieren subir a la montaña. A la bajada, hay un hospital y una iglesia donde se puede ver la roca que el poderoso héroe Roldán atravesó de arriba abajo con tres golpes de espada. A continuación se encuentra Roncesvalles, escenario de la gran batalla en la que murieron el rey Marsilio, Roldán y Oliveros junto con otros cuarenta mil soldados cristianos y sarracenos.     (1) Valcarlos.        (2) Roncesvalles. — Cf. un artículo del príncipe Bonaparte en The academy del 17 julio 1880.

Liber Sancti Jacobi, p. 16

“Post hanc vallem invenitur tellus Navarrorum, quae  felix pane et vino, lacte et pecoribus habetur. Navarri et  Bascli unius similitudinis et qualitatis, in cibis scilicet et  vestibus et lingua habentur ; sed Bascli facie candidiores  Navarris approbantur. Navarri pannis nigris et curtis  usque ad genua tantummodo, Scothorum more, induuntur  et sotularibus, quos lavarcas vocant, de piloso corio  scilicet non confecto factas, corrigiis, circa pedem alligatas, plantis pedum solummodo involutis, basibus nudis,  utuntur. Palliolis vero laneis, scilicet atris, longis usque  ad cubitos, in effigie pennulae fimbriatis, quos vocant  saias utuntur. Hi vero turpiter vestiuntur et turpiter  comedunt et bibunt : omnis namque familia domus  Navarri, tam servus quam dominus, tam ancilla quam  domina, omnia pulmentaria simul mixta in uno catino,  non cum cochleariis, sed manibus propriis, solet comedere, et cum uno scypho bibere. Si illos comedere videres, canibus edentibus vel porcis eos computares ; sique illos loqui audires, canum latrantium memorares: barbara enim lingua penitus habentur. Deum vocant urcia ; dei genitricem andrea Maria ; panem orgui ; vinum ardum ; carnem aragui ; piscem araign ; domum eehea ; dominum domus iaona ; dominam andrea ; ecclesiam elicera ; presbyterum belaterra, quod interpretatur pulchra terra ; triticum gari ; aquam urie ; regem ereguia ; sanctum Jacobum iaona domne iacue (1). Haec est gens barbara, omnibus  gentibus dissimilis ritibus et essentia, malitia plena,  colore atra, visu iniqua, prava, perversa, perfida, fide [vacua et corrupta]”     (1) Voyez, sur tous ces mots, la Revue, t. XIV, p. 120 et 269. — Urcia serait peut-être le faiseur du tonnerre (Ortz-in) ». — Belaterra « prêtre » vient peut-être de oblator ou de bellator (bailliz).

Después de este valle se extiende la tierra de los navarros, que es fértil en pan, vino, leche y ganado. Los navarros y los vascos tienen parecida similitud y calidad en la comida, el vestido y la lengua, pero los vascos tienen la cara más blanca que los navarros. Los navarros visten a la manera de los escoceses, con ropas cortas y negras que les llegan sólo hasta las rodillas, y usan un calzado que llaman lavarcas, de cuero piloso, es decir, no curtido, con correas atadas alrededor del pie, envolviendo tan solo las plantas del pie, dejando al descubierto el resto. Llevan capas de lana, por supuesto, negras, largas hasta los codos, en forma de capote orlado, que llaman sayas. Así, en verdad, visten deshonestamente, y comen y beben de modo repuganante, porque toda la familia de la casa de los navarros, tanto el siervo como el señor, tanto la criada como la señora, mezclando todas las viandas en un mismo plato, y no con cucharas, sino con sus propias manos, y bebiendo de una sola copa. Si los vieses comer los tomaríais por perros o cerdos; si los oyeses hablar, te acordarías del ladrido de los perros: pues, en verdad, tienen una lengua profundamente bárbara. A Dios le llaman urcia; a la Madre de Dios, andrea Maria; al pan, orgui; al vino, ardum; a la carne, aragui; al pescado, araign; a la casa, echea; al dueño y señor de la casa, iaona; a la dueña y señora, andrea; a la iglesia, elicera; al sacerdote, belaterra, que significa ‘bella tierra’; al trigo, gari; al agua, uric; al rey, ereguia; y a Santiago, iaona domne iacue. Esta es un nación bárbara, diferente de todas las demás naciones en sus ritos y esencia, llena de maldad, de color oscuro, de mirada hostil, torcida, perversa, pérfida, de lealtad [vacía y corrupta]” (1) Véase, sobre todas estas palabras, la Revue, t. XIV, p. 120 y 269. — Urcia podría ser el hacedor del trueno (Ortz-in) ». — Belaterra « sacerdote » puede provenir de oblator o bellator (bailliz).

 Liber Sancti Jacobi, p. 18 (2)

“[fide] vacua et corrupta, libidinosa, ebriosa, omni violentia docta, ferox et sylvestris, improba et reproba, impia et  austera, dira et contentiosa, ullis bonis inculta, cunctis  vitiis et iniquitatibus edocta, Getis et Sarracenis consimilis, malitia nostrae genti Gallicae in omnibus inimica ;  pro uno nummo tantum, perimit Navarrus aut Basclus, si  potest, Gallicum. In quibusdam oris eorumdem, in Biscagia scilicet et Alava, dum Navarri se calefaciunt (1), vir  mulieri et mulier viro verenda sua ostendunt. Navarri  etiam utuntur fornicatione incesta pecudibus ; seram  enim Navarrus ad mulae suae et equae posteriora suspendere dicitur ne alius accedat, sed ipse ; vulvae etiam  mulieris et mulae basia praebet libidinosa ; quapropter ab  omnibus peritis sunt corripiendi Navarri. In campo tamen  belli probi habentur ; ad assiliendum campum improbi ;  in decimis dandis legitimi, in oblationibus altarium assueti approbantur : per unumquem enim diem, dum ad  ecclesiam Navarrus vadit, aut panis, aut vini, aut tritici,  aut alicuius substantiae oblationem Deo facit. Ubicumque Navarrus aut Basclus pergit, cornu ut venator collo suspendit ; et duo jacula aut tria, quae auconas vocat, ex more manibus tollit. Cumque domum ingreditur et regreditur, ore sibilat ut milvus ; et dum in secretis locis vel in solitudinibus, rapacitatis causa, latens socios silentio convocare desiderat, vel more bubonis cantat, vel instar lupi ululât.   (1) Pour notre auteur, la Biscaye et l’Alava font donc partie de la Navarre. Les Bascli sont au contraire du côté nord des Pyrénées ; ce sont les Labourdins et les Bas-Navarrais actuels.

“[de lealtad] vacía y corrupta, libidinosa, borracha, docta en todo tipo de violencia, feroz y asilvestrada, ímproba y reprobable, impía y austera, cruel y contenciosa, inculta de todo lo bueno y docta en toda clase de vicios e iniquidades, semejantes en maldad a los Getas y a los Sarracenos, malicia de nuestra nación Gálica, de la cual es en todo enemiga. Por una sola moneda, un Navarro, o un Vasco, destruye, si puede, la al Gálico. En algunos de sus propios lugares, en Vizcaya y, a saber, y en Álava, los navarros, mientras se calientan, el hombre muestra su sexo a la mujer y la mujer al hombre. Los navarros también practican la fornicación incestuosa con el ganado; también se dice que el navarro coloca un candado en los cuartos traseros de su mula y yegua para que nadie más que él, acceda; también el beso de la vulva de la mujer y de la mula le proporciona un placer libidinoso; por lo que toda persona dotada con pericia reprende a los navarros. Sin embargo, se les considera probos en el campo de batalla, buenos para atacar el campo de los ímprobos, legítimos en el pago de los diezmos, en las ofrendas al altar: porque cada día, cuando el navarro va a la iglesia, hace ofrenda a Dios de pan, o de vino, o de trigo o de cualquier otro obsequio. Dondequiera que va un navarro o un vasco, se cuelga un cuerno al cuello como un cazador; y dos o tres dardos, que llaman auconas, y que acostumbra a lanzarlos con la mano. Y cuando entra o regresa a casa, silba como un milano; y cuando está en lugares secretos o en soledad, debido a que acecha, y desea llamar a sus compañeros en silencio, ulula como un búho o aúlla como un lobo.   (1) Para nuestro autor, Bizkaia y Álava forman parte de Navarra. Los Bascli (‘vascos’) son, por el contrario, de la vertiente norte de los Pirineos; son los actuales Labortanos y Bajonavarros.

---

(1) La traducción es nuestra (Juan Karlos Lopez-Mugartza). Se han tenido en cuenta otras anteriores (cf. Orella et al. 1995).

---

(2) La p. 17 de la edición de Fita y Vinson (1888) contiene, ocupando toda la hoja, una imagen facsímil de la original que contiene el texto del vocabulario vasco-latino, prueba de la importancia que otorgaron ambos autores a este pasaje.