Nafar Hizkuntza

ROKAFORTE

2012-01-03T09:47:00.000-08:00

HIZKUNTZAREN DIDAKTIKA

2011-02-15T01:10:00.000-08:00

Otsailean gauden arren kurtso berria hasi da unibertsitatean lauhilabeteka aritzen garelako (orain, Boloniak eraginda, seihilabeteka ari garela diote, urte osoan zehar lanean gabiltzala adierazteko edo). Kurtso hasiera honetarako, ondoko gaiak jorratuko ditugu:

1. Hizkuntzaren Didaktikari sarrera. Hizkuntzaren eta literaturaren irakaspenerako metodoak. Oinarrizko kontzeptuak: linguistika, psikolinguistika eta soziolinguistika (hizkuntza eta gizartea, hizkuntz aniztasuna, elebitasuna, diglosia).

2. Komunikazio gaitasuna. Testua eta testuingurua. Literatur gaitasuna.

3. Hizkuntzak Hizkuntzen Europako Erreferentzi Marko Bateratua. Hizkuntz eta kultura anitzetako hezkuntza. Estatuko egoera. Nafarroako hizkuntza ofizialak: gaztelania eta euskara.

4. Hizkuntzaren eta Literaturaren Lehen Hezkuntzako nafar kurrikulumari sarrera. Hezkuntza elebiduna eta eleanitza Nafarroan. Hizkuntzaren Trataera Integratua Nafarroan indarrean dagoen egungo Curriculumean. Oinarrizko Gaitasunak. Ezagutzak, trebetasunak eta jarrerak.

5. Ahozko komunikazioaren irakaskuntza Lehen Hezkuntzako Lehenengo Zikloan. Hizkuntza eta erabilera: ahozko testuak. Ahozko haur literatura.

6. Irakurriaren ulermena Lehen Hezkuntzako Lehenengo Zikloan. PISA txostena.

7. Idatzizko hizkuntzaren ikas-irakats prozesua Lehen Hezkuntzako Lehenengo Zikloan. Testuen tipologia. Testuaren koherentzia, kohesioa eta egokitasuna.

8. Hizkuntzaren alde deskriptiboak eta normatiboak: Gogoeta metalinguistikoa Lehen Hezkuntzako gelan. Ortografiaren eta Gramatikaren irakaspena.

9. Hizkuntzaren irakaspenaren proiektuak eta ikasitakoaren ebaluazioa.

___

1. gaiari loturiko esteka interesgarriak:

1.1. Hizkuntzaren Didaktikari sarrera

http://130.206.170.118/servlet/SBReadResourceServlet?fid=1193744523572_1881048823_15904

http://130.206.170.118/servlet/SBReadResourceServlet?rid=1258542413875_745948644_2426&partName=htmltext

1.2. Hizkuntzaren irakaspenerako metodoak

http://educacion.idoneos.com/index.php/Did%C3%A1ctica/Did%C3%A1ctica_de_la_lengua

HIZKUNTZAREN DIDAKTIKA Cmaps Tools COPYLEFT

2010-12-27T16:51:00.000-08:00

Ikastetxe eta unibertsitateetan hezkuntz materialak ari gara sortzen eten gabe. Behin baino gehiagotan material horiek ez dira argitaratzen oso behin-behinekoak direlako edo etengabeko garapenean eta aldaketan daudelako eta, gerta likete, argitaratzeko unerako jada zaharkituak gelditu zaizkigulako.

Dena den, dudarik ez dago beste hainbat material didaktiko, eguneroko jardunerako sortuak, lan nekezaren ondorio direla, eta penagarria dela material horiek guztiak galtzea argitaratzeko modurik ez dagoelako edo, xinpleki, orri solte bat argitaratzeko modurik ez dagoelako.

Kasu hauetarako oso ongi datorkigu Copyleft mugimenduaren laguntza. Creative Commons elkartearen laguntzaz hainbat eta hainbat material argitara daitezke era birtualean gure ikasleen esku utziz, haiek ere materiak horiek osa eta gara ditzaten.

Materiala webguneetan edota blogetan eskegi daitezke eta edozeinek badu horiek erabiltzeko aukera baldin eta egilearen lana eta botatako izerdia aitortzen baditu.

Izan ere, azken aldi honetan asko izan dira oposaketetan guk sortutako materialak erabili dituztenak. Izan ere, Nafarroako Unibertsitate Publikoko Magisteritzako euskal lerroko ikasleek IHMCren Cmap Tools erraminta informatikoa erabiliz Nafarroako Hezkuntza Curriculuma formalizatu dute eta Hizkuntzaren Didaktikaren inguruan gogoeta egin dute. Datu horiek guztiak garrantzi handikoak gertatu zaizkie karrera bukatutakoan oposaketak prestatzeko edo bere jardun profesionalean material horiek eskura izateko. Hala eta guztiz ere, jakin badakigu gure lanaz beste batzuk baliatu direla, gure ikerketa taldeetakoak ez direnak, batzuk Nafarroatik kanpo gure baseak kontsultatu ahal dituzte gainera, hori da Interneten mirari handia. Eta gu pozik gaude guretzat ez ezik, Euskal Herri osoko ikerlari, irakasle eta ikasleentzat garrantzi handiko materialak prestatu ditugulako.

Lan honen truke ez dugu ezer eskatzen. Egin behar genuen nahitanahiez, klaseko ariketak baitziren. Baina, hori bai, grafikoak, ideiak, eta lanak nondik atera diren aitor ditzazuen eskatu nahi dizuegu eta copyleft filosofiaren barnean murgildurik, eskatzen dizuegu gure lana hobetzea eta garatzea, eta lana hobetzen duzuen heinean, berriz ere kopia bat berbidali guri, eskerturik egongo gara zuekin betiko.

Mila esker !!

Creative Commons (Copyleft) baimenaren pean egindako lan bat, konparazio baterako:

Hizkuntzaren Didaktika
Nafarroako Unibertsitate Publikoa
Juankar Lopez-Mugartza irakaslearen ikerketa taldea

HENRIKE KNÖRR SALBURUAN IKUSI DUTELA DIOTE

2010-06-15T16:03:00.001-07:00

HAUR ESKOLA SALBURUAN JAKINTSU APAL BATEN OMENEZ

Aintza ta aintza...!!

Gu guztion maisua baitzen, maisuz eta maistraz beteriko eskola batean baino hobeki non bestela? Euskal Herriko haurrek ere badute maisua ezagutzeko eskubidea. Bere izena ez zen galduko inolaz ere, baina orain nekezago bere izena harrian zizelkatua eta haurren bihotzetan maitasunez idatzia baitago.

ZURI BIDALITAKO MEZUTIK EZABATU NUENA

2009-06-01T17:50:00.000-07:00

Interneten VELEIAri buruz idazten duzuna jarraitzen dut. Nik neronek ere desengainatuta nago auzi horrekin... behin txerritxo bat ikusi nuen ostraka batean marraztuta Jupiterri iraintzeko asmoz egina omen zena, eta, ez dakit, sinetsi nahi nuen arren, postmodernoegia iruditu zitzaidan... Baten bat gu adarrak jotzen saiatzen ariko balitz bezala, edo halako susmoa pasatu zitzaidan burutik, baina, etorri bezala, joan zitzaidan berehalaxe. Xabier Kintanak dioen bezala... ostraka batean "CocaCola" idatzita balego bezala...

Dena den, ez duzu ezetz erranen... polita izan zen sinistu genuen artean, ezta? VELEIArekin oso zorrotz jokatu da, egia zela uste genuen eta orain denok faltsuak direla diogu... Dena den, benetan faltsuak badira auzia izan ondoren zakarrontzira bota beharko genituzke, eta ez dakit ausartuko ote garen... Zergatik? Nik uste dut, faltsuak izanik ere, badutela zerbait magikoa, erakartzen dutena, eta zakarrontzitik salbatzen dutena.

LAZARRAGAren eskuizkribuekin, berriz, kontrakoa gertatu zen... Hasiera batean denok faltsuak zirelako susmoa genuen eta gero, ezetz-ezetz, ez zirela faltsuak, egiazkoak zirela. Horiek ere, ostrakak bezala, ezin dira kontsultatu. Eskura daude Interneten, bai, ostrakak bezala, baina ezin da papera ikutu, edo ostrakekin egin den bezala, paperari karbono 14aren froga egin bere antzinatasuna neurtzeko.

Aurkikuntza benetan literarioa izan zen hura. XVI. mendeko testu bat (eskerrak 1545. urtekoa baino lehenagokoa ez zela izan!), Arabako euskaraz... Den-dena bazuen, Atxagaren Camilo Lizardiren eskuizkribuaren antzera.

Nik testuaren pasarte batzuk irakurri ditut eta ez dit ematen balio literario handikoa denik, filologoentzat guztiz baliotsua bai, jakina, baino literaturaren aldetik ez oso maila gorenekoa. Dena nahas-mahas biltzen du bere legajo sorta horretara, poesia, narrazioa, plagioak (gauza arrunta zen denbora hartan), benetako zaldun batek inoiz eta inola, ezta barrea eragiteko ere, erabiliko ez lituzkeen oieskeriak...

Halere, narratzaile edo olerkari bezala oso ona ez den arren, hizkuntza ikertzen dugun guztion jinko jauna bilakatu da trinkoak erabiltzeko duen maisutasunarengatik. VELEIAn traketsa da aurkitzen dugun hizkuntza, faltsutzaile txar batek egina, LAZARRAGArengan berriz, distiratsua da hizkuntza, egileak euskara kontuetan Peru Abarkak berak baino gehiago jakingo balu bezala... Baina, aditz eder eta borobil horiek, de Rijk ospetsuak berak iradoki lezazkeen modukoak, nork irakatsi zizkion arabarrari? Zeintzuk izan ziren bere maisuak? Edo bera idazle (ez oso ona) izateaz gainera, gramatikalari (itzela) eta Euskal Filologian Doktore ote zen?

Adiskide, barka nazazu kalamatrika honengatik, baina ordu hauetan oso nekatuta nago eta nire buruak honelaxeko munstroak sortzen ditu gauaren babeslekuan.

Iruña-Veleiako idatziak benetakotzat hartu ditu Elexpuruk

2009-05-23T12:38:00.000-07:00

SUSTATU.COM

#17. Re: Iruña-Veleiako idatziak benetakotzat hartu ditu Elexpuruk

Juankar LOPEZ-MUGARTZA ¦ 2009-05-20 ¦ 23:44

Ni, zuetariko asko bezala, sinetsi nahiko luketen horietako bat naiz. Kontua da, fede kontua bada, nik fedea galdu dudala sinesten dudan horretan.

Migel Unamunokoari gertatzen zitzaion bezala, nik neronek ere sinetsi nahi dut... baina ezin. Dena den hil baino lehen, Jangoikoaren eskuetan jarri zuen bere arima: “Sar nazazu, Aita, zure bularrean, supazter zabala, zeren eta unaturik bainator jo eta ke aritu izanaren ondorioz.”

Buruak, burmuinak, gauza bat esaten dit, baina Iparragirreren bihotzak dio: "Zoaz Veleiara...!!"

Niri, egia esan, ez zait gehiegi kezkatzen nork dakien gehien, gehien zekiena ezagutzeko ohorea izan bainuen. Berak baino gehiago jakin lezakeen gizonik mundu honetan ez da jaio.

Jakintsuak sinesten zuen, bihotzak hala esaten baitzion... Baina, azken batean, zientziaren krudelak ilusioak zapuztu zizkion sinesten zuena ñabartzeraino, eta sinesten ez zuena desgogara onartzeraino, iritziz aldatzeko behartuta sentitu baitzen.

Berak sinesten zuen garaian, nik neronek ere sinesten nuen, bere jarraitzaile fidela bainintzen, Mendiburu Larramendiren jarraitzaile fidela zen bezala, edo Sarako Etxeberri Axularrena izan zitekeen gisan Axular ordura arte bizi izan balitz.

Orain, umezurtz naizelarik, minutuko ixilunea eskatzen dut eta, neure gloriazko minutua ere bai, nik neronek ere gai honen inguruan sentitu dudana adierazi nahi baitut, nik baino lehen nahi izan duen orok egin duen bezala benetan demokratiko eta kalakaria bilakatu den auzi honetan. Beraz, noan harira.

Behin batean, Iruña-Veleian lagun arte gozoan nengoela, nik -pleonasmo bat erabiltzea zilegi bekit- neure begiekin ikusi nuen Power Point batean aipatu ostraka horietako batzuen argazkia. Batean txerritxo bat marraztuta zegoen eta txerrikumearen barnean "JVPITIIR" idatzita zegoen... Veleiako aurkikuntzen uste osoa nuen arren eta sinesten nuen arren, ezin nuen sinetsi begi aurrean neukana. Erabat surrealista iruditu zitzaidan. Nire inguruan zeuden guztiak farrez hasi ziren hori ikustean, batzuk Jupiter jainkoa txerritzat hartzen zelako oso era bitxian, komiki batean bezala, eta beste batzuk adar jotze baten aurrean zeudela uste zutelako. Hori gutxi balitz, beste ostraka batean buruz behera jarritako hiru gurutze ikusten ahal ziren argi eta garbi eta, bitxiena, haien azpian hiru jainko erromatarren izenak: Neptunorena zen horietako bat eta besteen izenez ez naiz oroitzen, Pluto edo Saturno izan zitezkeen, ez dakit, Jesusen alboetako lapur onak balira bezala.

Ostraka harrigarri haiek ez ditut berriz ere inon ere ikusi, ez dut inon ere haien berri izan, eta horiek ziren maitagarrienak zitzaizkidanak.

Orain denbora iragan delarik, eta Filologiaren gordintasuna bazter utzita, arte naïfaren aldarria egin nahi dut lerro hauetatik eta hona nire galdera: Non dira nire ostraka eder haiek?

Agian, begi fedegabekoen laidozko begiraden lotsaz desagertu ote dira?

Bukatu baino lehen, aitortu behar dut batzuen erresistentzia, batzuen aurre egiteko modua, bakar-bakarrik egonik ere, munduko elementu guztien kontra daramaten borroka, benetan heroikoa iruditzen zaidala. Miresten ditut eta beren fedeari inbidia diet, nik neronek ere sinestu nahiko bainuke. Horren harrera ona egin zigun arkeologo menderakaitz eta bakarti horrek bezala ("ene untsa eginak ere orai oro gaitz dira... mirakulu banagi ere, orai ene ogena"). Baina ezin dut. Fedea galdu dut dagoneko.

Guztiarekin ere, dena ez da oraingoz erabat galdu. Bizi naizeno Veleiarena iruzurra dela uste sendoa izanen dudan arren, hil baino minutu batzuk lehenago, euskaldun fededun eta zintzo bezala, nire ezpainetatik aterako da, jaiera handiz, nire azken otoitza: "Gure Ata zutan serana, santu isan beti sure isena, etor badi sure reinu..."

#18. Re: Iruña-Veleiako idatziak benetakotzat hartu ditu Elexpuruk

Juan Martin Elexpuru ¦ 2009-05-21 ¦ 10:54

Juankar: asko gustatu zait zure parabola. Aitortzen dut nik ere irudi hori ikusi nuenean antzeko zerbait sentitu nuela. Dena den, ez du JUPITER ipintzen, IUPITER baizik.

Uste dut ez naizela gehienak baino fededunagoa. Oso fidakaitz bihurtu nau adinak. Horregatik aurkitzen naiz ataka honetan.

Irudi honi eta zuk aipatzen dituzun beste batzuei buruz ere ibiliak gara peskisan. Kristauak eta judutarrak pertsekuzio itzelak jasan zituzten mende haietan. Horregatik, beren errebantxatxoak hartzen zituzten intimitatean, besteen jainkoak txerri gezitu edo gurutziltzatu gisa irudikatuz.

Kasualitatez, gaur bertan Terraeantiquae blogean dator irudia, iruzkin interesgarri batekin lagunduta:

http://foroterraeantiqvae.ning.com/profiles/blogs/blog-heterodoxo-sobre-los?id=2043782%3ABlogPost%3A43451&page=17#comments

HENRIKE KNÖRR, LEHEN URTEMUGA

2009-04-19T15:57:00.001-07:00

HENRIKE KNÖRR BORRÀS, IN MEMORIAM

Henrike ezagutu nuenean Endrike izena zuen eta oso gaztea zen arren, betiko jakintsu itxura zuen. Eskolak ematen zituenean oso poliki hitz egiten zuen, hitzak aukeratzen eta neurtzen arituko balitz bezala. Garai hartako irakasle guztiak fama handikoak ziren, Koldo Mitxelena, Patxi Goenaga, Ibon Sarasola eta Endrike Knörr. Pozik geunden gela hartan, irakasle distiratsuak genituelako eta, gainera, horietako bat orduan ospe handiko kantaria zen Gorka Knörren anaia zelako. Guretzat plus bat zen bitxikeria hura. Egungo egunetik ikusita munta gutxiko kontua agian, garai hartan, ordea, oso garrantzi handikoa orduko giro euskaltzalean.

Dena den, irakasleak estakuru gaitza zuen, galdera zailak egiten zituen: non dago Amikuze? Ustaritz Euskal Herriko zein herrialdetako hiriburua izan zen behiala? Zein mendetan argitaratu zen lehenengo euskal liburua? Nor izan zen Bernard Dechepare? Kokatuko zenuke Donibane Garazi Euskal Herriko mapa batean? Bai, benetan galdera zailak egiten zituen gizon betaurrekodun, jakintsu eta orojakile hark, hitz egiten zuelarik espazioan galduta zegoen puntu zehatz batean begirada finkatzen zuen bitartean.

Henrikek zioenez, erraldoi baten sorbaldetara igotako ipotxa zen bera. Koldo Mitxelena erraldoitzat jotzen zuen eta goitik behera miretsi ere bai, filologo bezala zen guztia erraldoi horri zor ziola zioen eta eskerturik zegoen filosofo ipotx bat izanik filologo erraldoiak bere sorbaldetara igo zuelako eta filologo bilakatu zuelako. Izan ere, Henrike eta Koldo Mitxelena izan ziren Arabako Euskarazko Katedraren buruak transizio garaiko Colegio Universitario Alavés delakoan, Euskal Herriko Unibertsitatearen oinarri izan zen hartan. Honetaz gainera, Mitxelenak Henrikeren tesia zuzendu zuen eta, maisuaren zuzendaritzapean Henrikek Summa cum laude kalifikazioa erdietsi zuen Maurice Harriet hiztegiaren argitalpen kritiko bati esker.

Henrike ipotxaren sorbalda, berriz, erraldoi batena izan da niretzat. Ni ere igo nintzen bere sorbaldara. Ni ere ipotxa naiz Henrike erraldoiaren sorbaldara igoa, nire tesia izan baitzen berak zuzendu eta epaitua izan den bakarra. Ni ere “obligaturik nago jagoitikoz hargana”, ipotxa bainaiz, baina erraldoi baten sorbaldara igo den beste erraldoi maitagarri baten sorbaldetara igoa.

HENRIKE KNÖRR, LEHEN URTEMUGA

2009-04-19T15:57:00.000-07:00

KNÖRR: "III. MENDEA EZ LITEKE"

2009-03-09T04:50:00.001-07:00

Henrike guregandik joan bazen ere, noizean behin bere ekimenen berri dugu.

Hona hemen BERRIA egunkariak, Nafarroako Liburutegietan debekatuta izan den horrek, dakarrena:

III. MENDEA EZ LITEKE

Berrian argitaratutako testuan baieztapen eztabaidagarri bat irristatu da: Henrikek paleografiaz edo epigrafiaz ez zekiela. Hori esatea gehiegitxo iruditzen zait. Jakintsu bat zen eta, bera ezagututa, zail samar egiten zait hori onartzea.

JAKINTSU BAT GURI BEGIRA

2009-03-09T04:43:00.000-07:00

VELEIARENA EGIA IZAN EDO EZ, BERDIN DA
EGUN HAIETAKO DISTIRA
EZ DA INOIZ ERE
ITZALIKO

Joan baino lehen bere zalantzak adierazi bazituen ere, hona hemen 2006ko ekaina eder hartako egunen ilusioak bere lumara ekarri zuen solasa

Iruña-Veleia berriro guztien ahotan
Henrike Knörr
Euskal Herriko Unibertsitatea
Euskaltzaindia

(Prentsaurreko mintzaldia, Gasteizen, 2006ko ekainaren 15ean)

Duela berrehun urte, Francisco Martínez Marinak, Espainiako Historia Akademiaren hiztegi ezagunean (1802), Iruña-ri buruzko sarreran, hau idatzi zuen:

"Está situado dos leguas cortas al oeste de Vitoria, en una colina que domina toda su circunferencia. Fue célebre en lo antiguo el pueblo de Iruña, voz vascongada, que vale tanto como "Villabuena". Pamplona tuvo el mismo nombre hasta que los romanos se lo mudaron en Pompeyópolis, y es de creer que a ésta hayan aplicado nuestros escritores algunos pasages de la historia que pertenecen a Iruña de Alava."

Eta gero hau dio:

"Sin embargo de haber sido un pueblo enteramente romano, como lo acreditan los vestigios de edificios arruinados, inscripciones, monedas y otros monumentos, nuestros historiadores no hacen memoria de él, y los naturales del país que se dedicaron a escribir su historia, adelantaron muy poco sobre esta materia, y aun escribieron con grande incertidumbre, generalidad y confusión".

Arrazoi zuen Martínez Marina Akademia-buruak bere deitorean, eta berri anitz eman zizkigun artikulu horretan, non, seguru aski, Lorenzo Prestamero arabar apaizak, Akademia bereko kide bipilak, eskuzabal lagundu baitzuen, beste hainbat artikulutan bezala. Orain, ordea, ez dugu uste Iruña-k 'Villabuena' esan nahi duela. Lehen osagaia bai, (h)iri da, baina bigarrenean zenbaitek un dakusagu (oraingo euskaran une edo gune), Iruñea-n eta Irun-en bezala, edota Ataun eta Solaun izenetan. Bestalde, bai Nafarroakoan eta bai Arabakoan, azken –a hori artikulua da jatorriz. Hots, Iruñ(e)a honela behar da azaldu: (H)Iriun-a, 'hiriaren tokia' esango bagenu bezala. Arabako Iruñatik hurbil, Billoda herrian, Irunbe aurkitzen dugu, leku izen zaharra, zalantzarik gabe 'Iruñaren azpian' ulertu behar dena, eta bizpahiru kilometrotara, Ariñizen, Irunbide; dakigunez, Irunbide eta antzekoak dozenaka agertzen dira Iruñerrian. Beste zerbait gaineratuko dut: Iruña izena bereizkuntza da Araban, non (h)iri- lehen osagaia zutenek goiz aldatu baitzuten lehen bokala; Reja de Alava deitzen denArabako herrien zerrenda ederrean (1025), guztiak dira (H)U-: Huribarri, Urizar, e.a. Honek eramango gintuzke pentsatzera Iruña izena askoz lehenago finkatu zela.

Veleia maiz aipatzen da Antzinatean eta Erdi Aroan. Besteak beste, Alfonso III.aren kronikan dugu lekukotasun hau: Uelegia Alabense. Eta Iruña geroago agertzen da. Baina jendeak erabiltzen zuen ahoz, seguru aski, oraintsu esan dugun arrazoiagatik. Horra non Rohlfs erromanista ospetsuak "tradizio bikoitzeko toponimia" deitu zuenaren adibide ona: bertakoek Iruña esaten zuten, eta Veleia forma, berriz, letratuek eta bidaiariek (horrela hitz egitea zilegi bazait) erabiltzen zuten. Arabako Iruña hau, bere lozorro luze-luzea gorabehera, deitura ezagunen iturri izan da. Horra, beste zenbaiten artean, Martínez de Iruña familia, dorretxe baten jabea, Badaia medikatearen gainean, leku ezin egokiago batean. XV. mendean, Andrés Martínez de Iruñak Hieronimotarren ordenari eman zion dorretxea, eta Gasteiza joan zen familia hori, Otsanda Andrearen etxera. Kargudun izan ziren hirian, eta goi mailako kargudun. Haien armarria Done Bikendi elizaren absidean ikus daiteke. Ez dezagun ahantz, gainera, Iruña Arabako hermandade bat deitu izan dela, antzinako loria eta ospearen oihartzun legez.

Eta bat-batean, hemen dugu Iruña-Veleia guztien ahotan. Hobeki esan: berriro dugu guztien ahotan, beste arrazoi batzuengatik duela astebete izan ondoren (erlijioarekin loturiko aztarnak ziren orduan). Oraingoan hizkuntzak ekarri du plazara Iruña-Veleia, euskarazko hitz batzuek ekarri dute, hain zuzen ere. Garrantzi handi-handiko gertakaria, nahiz une honetan ezagutzen duguna etorriko denaren zatia eta zantzua den, apika. Gogoratu behar dugu Antzinatetik hauxe bakarrik genuela, euskarari dagokiolarik: euskal (edo euskal antza duten) izen berezi batzuk, latinezko testuinguruetan, gizabanakoak, jainkoak eta jainkosak deitzeko, eta garai haietako geografo eta historiagileen izkribuetan irakurtzen ditugun leku izenak(sarri desitxuratuak). Eta orain, ziplo!, gure begiek, harriduraz, urduritasunez, are dardaraz, egunoroko hitzak ikusten dituzte, hala nola:

GEVRE ATA ZVTAN ('geure Aita zuengan')
IAVN
EDAN
IAN
LO (bizimodu lasairako aholkua, ikusten denez)
GORI ('gorri', menturaz)
VRDIN
ISAR (agian izar, baina nik ez dut uste aldamenean ageri den urdin hitzarekin lotu behar dugula)
IESVS IOSE ATA TA MIRIAN AMA (hau da: 'Jesus, Jose aita eta Maria ama')

Ametsa? Ez, inola ere ez! Edo bai, baina ametsa egia bihurtua!

Euskararen lekukoak, dirudienez IV. edo V. mendekoak (eta, hala ere, ulerterrazak). "¡Por fin podremos salir del círculo de las Glosas!", idatzi dit adiskide on batek, Complutense Unibertsitateako irakasle entzutetsuak. Eta nik nirekiko: Glosa eskergaiztokoak zinez X. mendeko horiek, zeren euskarazko bi perpaus horietan -Izioqui dugu / Guec ajutu ez dugu- interes gutxienekoa ulertzen baitugu soilik: guec, ez, dugu, axolakoa ilunpean gelditzen delarik. Zer da izioqui? Bigarren osagai bat ez ote hor, oki (gaurko euskaraz toki)? Zer da ajutu? Agian adiutum latinezko partizipio izendua, adiuvo aditzarena, hots, 'lagundu'? Horrela bada, bigarren perpausak hau esan nahiko luke: 'Guk ez dugu laguntzarik'. Dena dago airean, ordea, eta laguntza guk behar dugu.

Egungo prentsaurrekoan, hiru mahaikideok gure poza agertu nahi dugu, eta guztiei helarazi. Lan egingo dugula hitz ematen dugu, arkeologoekin batera (haien menpean gara, eta haiei beha). Gauzak ongi badoaz, menturaz udazkenean ezagutaraz genezake interes bizi-biziko testu multzo hau, xehetasun guztiekin. Honezkero dugun materialak bakarrik galdera asko egitendizkigu, eta galdera sakonak. Erantzuten jakingo ahal dugu! Eta gero etorriko dira beste galdera batzuk, eta erantzunak bilatu beharko horientzat ere, eta horrela ondoren ere, zientziak eskatzen duen bezala. Fragen, Antworten, Fragen ('Galderak, erantzunak, galderak') izena eman zion bere liburuari Robert Havelmann-ek, eta jakintza-bidea hori baizik ez da.

Agian Euskal Herria ez da inoiz izan etnodromo bat, Georges Dumézil famatuak Siberia definitu zuen gisan esateko. Baina lurralde hauetan nabari da jendaki, populu eta kultura batzuen aztarna. Iruña-Veleiako aurkikunde hauek, zalantzarik gabe, sekretu zenbait agertzen lagunduko gaituzte.

KNÖRR: "III. MENDEA EZ LITEKE"

2009-03-09T04:25:00.001-07:00

Henrike guregandik joan bazen ere, noizean behin bere ekimenen berri dugu.

Hona hemen BERRIA egunkariak, Nafarroako Liburutegietan debekatuta izan den horrek, dakarrena:

III. MENDEA EZ LITEKE

Berrian argitaratutako testuan Henrikek paleografiaz edo epigrafiaz ez zekiela esaten da. Gehiegitxo iruditzen zait. Jakintsu bat zen eta jakintsua ezagutu genuenontzat zail samar egiten zaigu hori onartzea.

MIKEL LABOA,ZENDU DA

2008-12-01T01:48:00.001-08:00

AGONIA / HILZORIA

Morire come le allodole assetate
sul miraggio

O coma la guaglia
passato il mare
nei primi cespugli
perché di volare
non ha piú voglia.

Ma non vivere di lamento
come un cardellino accecato.

(Giuseppe Ungaretti / Mikel Laboa)

Hil, hegatxabal egartien modura
ispilatze batean

Edo, galeperraren modura
itsasoa zeharkatu ondoren
lehenengo sastraketan,
hegan egiteko
gogo gehiagorik ez duelako

Baina ez aienez bizi
kardantxori itsutu baten modura

Itzulp. JKL Mugartza / Gatika
Irudia: http://leplebeienbleu.hautetfort.com/images/medium_mikel_laboa_urdina.jpg

MARINO AYERRA

2008-11-15T18:22:00.001-08:00

LURPETIK ATERATAKO GORPUEN OMENEZ

Baina, zer nolako pentsamentuak metatzen ariko ziren

fusilatzeko agindua ematen ari zen une haietan
Soltxaga Komandante Jaunaren arima beti itxi bezain hotzean?

Marino Ayerra

Zapata beltzaren zolak zauritu zuen
lur aske emankor gozo honen
karmin
lore gorria

Gaur
horma handietako hilobitik ateratzen ari garena
gure zuhaitz sustraia izan dena
hitzaren martiria izan zen orduko garai gupidagabe
haietan

Argizarizko igitaia eskuan zuela eta
suzko mailu batez, ez genion aditzen
baina
gure ate lokartuan jotzen zuen
gutaz eta gure ankerkeriaz, krudelkeriaz
edota bihotz-gogortasunez mintzo ginen aldiro
inoiz ere ez genezan oroimena gal eskatzen

Inoiz eta inola hatzik ere mugitu ez zutenekin batera
Ez da urtzen uzten ahal

Inora joan nahi izan ez zutenen arimekin batera
Ez da urtzen uzten ahal

Ez da, ez, urtzen uzten ahal
Inoiz eta inola hatzik ere mugitu ez dutenekin batera

Urak eraman eta
itsas hondarrean
beste mila harea ale ezezagunekin
batera nahastea
eta galtzea
ez da zilegi

jk MUGARTZA

HENRIKE KNÖRR: VOLTAIRE DE VASCONIBUS

2008-10-11T18:23:00.000-07:00

From: Henrike Knörr
Subject: Voltaire de Vasconibus
Date: Wed, 4 Apr 2007 07:21:28 +0200

Amice, amica,

Hodie in Bilbaonensi El Correo nominato diario publicatum articulum meum libenti animo mitto tibi. De Voltaire scriptore gallico locutus sum in eo. Saepe enim huius dicti de Vasconibus mentio fit, sed non correcte.

Vale bene, et si tu uales, ego ualeo.

Noua Victoria uel Gasteiz in Vasconia, III Kal. Apir. MMVII.

Henricus Knoerr

HENRIKE KNÖRR: EN TORNO A LA TOPONIMIA DE AGURAIN

2008-10-11T18:14:00.000-07:00

En torno a la toponimia de Agurain
Henrike Knörr
29.III.2006

Agurain 2006: Congreso 750 aniversario de la fundación de la villa de Salvatierra

Ejemplario-guía de la conferencia

1. Ensayo de clasificación de los topónimos en cuanto su origen:

a) Origen desconocido: Uhula.
b) Origen indoeuropeo prelatino: Gebala > Gebara; <> -ain, como en otros muchos, por ejemplo, Mun(i)ain vendría de [uilla] Muniani, o mejor quizá de un ablativo con preposición, algo así como ex uilla Muniaini, 'desde la villa de Muniano', de donde Muniain > Munain. Pero ¿qué es Agur-? ¿Habría que suponer un anterior *Agul-ain? De aquí sí podía salir sin problema Agurain. En todo caso, creo que debemos descartar –gain.

Hay que recordar que Agurain fue apellido. Floranes, por ejemplo (I, 117), cita un Gonzalvo Garceiz de Agurain, del año 1086, y Gerardo López de Guereñu un González de Hagurain en San Vicente de Arana mucho más tarde, el año 1308 (Toponimia alavesa, 651).

4. Salvatierra. Típico nombre propagandístico de la época. Pensemos en la cantidad de pueblos Salvatierra, Salvaterra, Sauveterre, etc. que hay en el Sur de Europa, y en nombres afines como Alegría, Segura, Villafranca, Villabona, etc. Todo esto recuerda el dicho medieval:"No hagas nido en tierra de señorío".

Notar la pervivencia en euskera de una forma sin diptongo: Salbaterra (empleada por los euskaldunes próximos hoy día, y por Lazárraga, desde luego); hay que recordar los numerosos Salbaterrabide, Salbaterralde, etc., desde Vitoria hasta aquí.

Como en el caso de Vitoria, el rey, aquí Alfonso X, dice: "…a todos los pobladores de la mi puebla yo fiz e puse nombre Salvatierra, que ante habia nombre Hagurahin".

Notemos finalmente que en algún otro caso dentro de Vasconia el cambio de nombre no tuvo éxito: Salvatierra de Iraurgi, fundada por el rey Fernando IV en 1310, se conoce como Azpeitia.

5. Dentro del viejo alfoz de Agurain está Albéniz. Ya Caro Baroja (Materiales para una historia de la lengua vasca en su relación con la latina, 1945) propuso un origen a partir de Albanici, es decir, un genitivo de Albanicus. El genitivo sería lo único que queda de algo así como uilla Albanici. De aquí el Albiniz de la Reja (1025) y la forma romance Albéniz, con la forma vasca evolucionada regularmente Albeiz. Una nota preciosa (¡y rarísima!) del Diccionario de la Academia de la Historia de 1802 nos informa de que los naturales decían Albeiz o Albaiz; el pasaje dice:"… los vascongados legítimos de aquel pueblo quando les preguntan Nongoa zara? [el original dice Nangoazara], de donde eres? responde[n] Albaizco o Albeizco jauna, de Alba" (lo de Alba es por la famosa identificación de Albéniz con Alba). Como tantas veces, la forma popular, tapada en la administración, aparece cuando se habla de términos: Albeizbidea, 'camino de Albéniz'.

6. La misma dicotomía la encontramos en el doblete Paternina / Baternia, como observó Mitxelena, Palabras y textos, 152-153. Este mortuorio sin duda alguna era llamado en la lengua del pueblo Baternia, y así aparece en el conocido Libro rubro de Iranzu, mientras que los recaudadores de la Reja de Álava (año 1025) anotaron una foma culta: Paterniana.

7. Los nombres de lugar revelan claramente la posición de Agurain y toda la comarca dentro de las hablas vascas: en conjunto, son evidentes los elementos occidentales: baltz (no beltz), barri (no berri), larrin (no larrain), etc., pero es clara la diferenciación respecto a otras tierras alavesas más al Oeste: aquí encontramos normalmente gaña (no gana), el(e)iza (no elexa), l(e)izar, (no le(i)xar), madura (no padura). Ver H. Knörr, "Para una delimitación etnolingüística de la Álava antigua".

Digamos de paso que las palabras madura y padura están anotadas como normales en el Nuevo vocabulario de palabras alavesas de Baraibar (hacia 1917), manuscrito cuya edición preparo. Esto explica La Madura, con artículo, en Agurain y en Jauregi, por ejemplo.

8. De la toponimia propiamente de la villa, para el forastero quizá lo más llamativo sea el lugar (o lugares) llamados Olbeas. López de Guereñu incluyó la palabra en Voces alavesas, con esta definición: "Arcos o cubierto en paseo público", con la indicación de ser voz recogida en Agurain. No es difícil ver el origen, con dos elementos vascos: ohol, 'viga', y be, 'debajo'.

Podríamos también dedicar dos líneas al barrio de Apategi, nombre compuesto de apo, 'sapo', y tegi, 'lugar': Recordemos que apa es la forma regular de composición de apo, p.e. en el conocido apellido Apa-ola-tza, 'lugar de las cabañas de los sapos'.

Es interesante también el nombre del barrio Arramel. Sin duda es el nombre de persona equivalente al romance Ramiro. Pensemos en las dos poblaciones riojanas Erremelluri y Herramelluri, 'pueblo de Ramiro', a una orilla y otra del Ebro.

En una interesante documentación sobre Agurain y sus aldeas que se conserva en Bergara veo Puerta de Andera Yturri, en1531. Poco posterior, de 1564, es el testimonio de López de Guereñu: Andraiturri, con esta indicación: "puerta en murallas de Salvatierra".

La palabra aho, 'boca' está es nombres como Iturrau, 'boca de la fuente', en Agurain, y Lezao, Lezau, 'boca de la cueva', en Agurain y Alangua, respectivamente.

Hay algún nombre curioso en la sierra, por ejemplo Oiñbacoicecogaña (Agurain-Oltza), que hay que interpretar Oin-bakoitz-eko-gaña, 'alto del cojo (literalmente de un solo pie'. Recordemos que éste es el sentido de bakoitz, 'solo, único', en el euskara antiguo, por ejemplo, Arespakotxaga, en Elorrio, 'lugar del roble solo', o Etxabakoitz en la Cuenca de Pamplona, 'casa sola'.

9. Para la historia de Agurain, tampoco carece de interés Batzarremendi, 'monte de las reuniones' (escrito de diversas formas), nombre semejante al que consta en otros pueblos, al menos alaveses y navarros (en la Sakana, por ejemplo).

10. Empezábamos esta pequeña disertación con un nombre misterioso: Uhulla (1025), después Ula. Tiene compuestos, entre ellos Uhulsarri, 'espesura de Ula' (siglo XVII). Hay testimonios de Yula por efecto de contextos como de Ula, de donde de Yula, evitando el hiato.

11. Es interesante la presencia de la palabra varga, barga en la toponimia, pero también en el habla de la gente. Figura en Voces alavesas, de López de Guereñu, como recogida en Entzia, con esta explicación: "Derrumbadero; cortadura a pico en el terreno". Es una palabra de origen desconocido, y que se extiende por el Norte de la Península. De su arraigo antiguo entre nosotros no hay duda, y bastará mencionar el topónimo Bargazuri de Kontrasta (siglo XVIII).

12. Podemos dedicar un minuto a esos "nombres que hablan", es decir, a los topónimos que contienen un verbo, además de un nombre y/o un adjetivo. Tienen en común que acaban en un relativo, -dana la mayor parte de las veces. Veamos algunos ejemplos (guardamos la grafía del documento):

- Arrizuloadana, 'donde hay un agujero de piedra'. Munain, 1674.
- Sagarminadana, 'donde hay un manzano silvestre', Andoin, 1690.
- Cruceadana, 'donde está la cruz'. Munain 1690.
- Lacruciadana, idem (con artículo castellano antepuesto), Ezkerekotxa,1681.

Desde aquí hacia el valle de Arana estos nombres son relativamente frecuentes. Citaré uno: Andres Ylçan curcea dana, 'el cruce donde murió Andrés', en Ulibarri Arana. Hemos recogido también algún caso en castellano, como Do murieron los ganaderos, en Treviño.

Veo algún fenómeno de esta clase en apellido aguraindarra: se trata de la casera de Ula, en el siglo XVII, llamada María Saenz de Beidacar. Creo que no es muy arriesgado suponer que el apellido es behi-dakar, 'trae vaca', quizá significando riqueza (¿o es un apellido irónico?).

13. Es llamativa también la frecuencia de topónimos derivados de un mismo origen, el latín farraginem 'grano para el pasto'. Con tratamiento vasco da perra, perran o perrain, una antigua palabra vasca, ya en desuso, que significa “pieza, tierra de labranza, normalmente no lejos de la casa o del pueblo y por lo general cercada”. Está muy extendida en la toponimia de Álava y Navarra. López de Guereñu en Voces Alavesas le da el sentido de “tierra que ocupó la casa y que después se convirtió en huerta cercada”, y “heredad cerca del pueblo”. Con tratamiento romance tenemos herrén, herrán, raín, ráin y ra(h)én. Recuérdese, por ejemplo, los topónimos Herraneja (Arriano y Bóveda) o Herranes en diversos pueblos o el mismo Herrán, pueblo de Burgos mugante con el valle alavés de Valderejo.

Algún ejemplo de esta comarca: Perrata (<* Perraeta) y Perrantegi, en Egileor, y Urreperra, 'rain de oro', en Alangua. 1. PERRABARRUETA.

14. Notas sobre Zornoztegi y su toponimia

A. No nos extenderemos aquí sobre la existencia misma de este mortuorio, citado en la Reja de Álava (1025) con la grafía Zornoztegi. El Libro de visita del Licenciado Martín Gil (compuesto en 1551, ver la ed. de Pablo Díaz Bodegas, Diócesis de Calahorra-La Calzada-Logroño, Logroño 1998) no lo cita, por lo que hay que pensar que para entonces ya no vivía nadie en aquel lugar y que la que fuera iglesia había desaparecido. En el mismo sentido están las noticias aportadas por López de Guereñu, Toponimia alavesa, 581.

B. No pueden extrañarnos grafías con inicial S- e interior -s-, por la dificultad en la representación de la z vasca y por el seseo existente y que ha tenido cierto reflejo en la escritura, por ejemplo en Subialde (de Zubialde), etc. Los naturales suelen acortar el nombre: Sornósti, al igual que hacen, verbi gratia, con el relativamente cercano Sallurtegi, convertido oralmente en Sallurti.

C. Como cabe esperar, el acento recae sobre la segunda sílaba, según los testimonios recogidos por mí mismo a muchas personas.

D. Ignoramos el significado de la primera parte, es decir, Zornoz. El segundo elemento es conocido: tegi, 'lugar'. Encuentro un caballero de Pasaia, en 1457, que se llama Esteban de Çornoz. Esto nos llevaría a pensar en esa raíz, que no habría que desechar fuera zorrotz, 'agudo', con un cambio zorrotz > zornotz. Mitxelena, al hablar de los apellidos relacionados con el adjetivo zorrotz (Apellidos vascos, nº 621), dice no ver "claro si Zornoza (vasc. Zornotza, por Amorebieta, Vizc., etc.), Zornoztegui [en realidad, como he dicho, en el documento se lee sin duda Zornoztegi] en Alava, 1025 es o no variante de Zorroza". El mismo Mitxelena (Fonética histórica vasca, 366) cita paralelos de estas alternancias rr / rn, por ejemplo, Gerrinke, forma oral de Gernika, y Zorrontza, forma popular del Zornotza antes citado. Así que no habría que descartar un primitivo *Zorroztegi, cuyo sentido sería 'lugar del pico' o algo parecido. Según Lz. de Guereñu, existe en Lagrán un lugar llamado Zornoztegieta, atestiguado en 1460; el autor indica 'laguna en Lagrán'. Y a continuación figura Zornozteguietalaquia, atestiguado en el siglo XVII; hay que suponer Zornoztegietalakua, 'el lago o la laguna de Zornoztegieta'.

Bibliografía

- Caro Baroja, Julio: Materiales para una historia de la lengua vasca en su relación con la latina. Salamanca 1945. Ha habido tres ediciones posteriores.
- Diccionario histórico-geográfico de España por la Real Academia de la Historia. Madrid 1802 (Sección I, que comprende las cuatro provincias). Hay reediciones, por ejemplo, la de la editorial La Gran Enciclopedia Vasca, Bilbao 1980, con el título Diccionario histórico-geográfico del País Vasco.
- Floranes, Rafael: La supresión del Obispado de Alaba y sus derivaciones en la historia del País Vasco. Madrid 1919.
- González Salazar, José Antonio: Cuadernos de toponimia 4. Toponimia menor de Salvatierra. Diputación Foral de Álava, Vitoria 1987.
- Grandes, Fortunato: Cosas de Salvatierra. Diputación Foral de Álava, Vitoria 1939.
- Knörr, Henrike: "Para una delimitación etnolongüística de la Álava antigua. Ensayo de cartografía a partir de pruebas toponímicas". La formación de Álava. Comunicaciones. Diputación Foral de Álava, Vitoria 1985, I, 489- 541.
- Libro de visita del Licenciado Martín Gil (compuesto en 1551). Ed. de Pablo Díaz Bodegas, Diócesis de Calahorra-La Calzada-Logroño, Logroño 1998.
- López de Guereñu, Gerardo: Voces alavesas. Euskaltzaindia, Bilbao 1958. Segunda edición a cargo de H. Knörr, Euskaltzaindia, Bilbao 1998.
- López de Guereñu, Gerardo: Toponimia alavesa, seguido de Mortuorios o despoblados y Pueblos alaveses. Euskaltzaindia, Bilbao 1989.
- Mitxelena, Luis: "Notas lingüísticas a Colección diplomática de Irache". Palabras y textos. Universidad del país Vasco, Vitoria 1987. Ver en especial la nota correspondiente a Txintxetru, 104-105.
- Mitxelena, Luis: "Sobre historia de la lengua vasca". ASJU 16, 1982, 148 (acerca de Gebara <>),
- Reja de Álava (documento de 1025, con la lista de pueblos alaveses, dentro del Cartulario de San Millán). Ver la edición de Koldo Mitxelena, Textos arcaicos vascos, Madrid, Minotauro, 1964. Hay una segunda edición, que incluye la parte de IbonSarasola, Contribución al estudio y edición de textos vascos antiguos, Diputación Foral de Guipúzcoa – Universidad del País Vasco, Donostia 1990. La Reja de Álava se encuentra entre las páginas 25 y 30.
- Ruiz de Larramendi, Jesús: Salvatierra-Agurain. Destellos de un siglo de historia. Diputación Foral de Álava, Vitoria 1994. Número 6 de la revista Ohitura.

HENRIKE KNÖRR: SOBRE EL COGNOM GARCIA

2008-10-11T18:11:00.000-07:00

From: Henrike Knörr
Date: Tue, 21 Mar 2006 08:18:24 +0100

Amice, amica,

Hodie in Barcinonensi Avui nuncupato diario publicatas litteras meas libenti animo mitto tibi.

Vale bene.

Noua Victoria uel Gasteiz, XXI. Kal. Mart. MMVI.

Henricus Knoerr

Bústia

Sobre el cognom Garcia

Als darrers dies s'han publicat algunes cartes sobre el cognom Garcia i el seu origen. La qüestió sembla prou clara. La font n'és l'adjectiu basc antic *gartze, 'jove'; basc modern gazte. De *gartze, més l'article determinat -a surt gartzea, 'el jove'. No cal recordar paralálelismes en altres llengües (Lejeune, Young, Jung, etc.).

Heus ací, doncs, un cognom exportat des de Basconia a l'época medieval, com altres freqüents, per exemple Jiménez, que ve d'un cognom basc Semenoiz, literalment 'fill de Semeno' (seme, 'fill'; i el sufix diminutiu -no).

El lector interessat pot consultar el meu article "Nombres de persona en el País Vasco: cuestiones históricas y de normalización", Fontes Linguae Vasconum 80, 1999, 135-154.

Henrike Knörr

HENRIKE KNÖRR: LANDAZURI ALDIZKARIAREN DEIA

2008-10-11T17:58:00.000-07:00

Subject: Revista Landazuri: invitación / Landazuri aldizkarIa: deia
From: Henrike Knörr
Date: Sat, 25 Mar 2006 10:59:56 +0100

INVITACION A PARTICIPAR

La revista Landázuri. Papeles de opinión

En el mes de enero pasado se ha publicado el número 11-12-13 (2002-2003-2004) de la revista Landázuri. Papeles de opinión. Es un volumen de 126 páginas, con multitud de artículos, dos entrevistas y una treintena de reseñas de libros. Además, este número triple trae los índices de los números anteriores, siete en total, desde la aparición de la revista en 1993. De este modo la búsqueda resulta muy fácil.

Landázuri es una revista de cultura, con un peso predominante de la cultura vasca, pero abierta a muchos otros temas. En todos los números se han ofrecido materiales vasco-americanos; cara al futuro se piensa seguir en esta misma línea.

Aunque la revista no ha tenido periodicidad regular, se pretende que el próximo mes de junio esté en la calle el número correspondiente a los dos últimos años (2005-2006), es decir, el 14-15, de unas 70 páginas, y a partir del año próximo sacar un número anual, igualmente de unas 70 páginas.

Landázuri tiene una tirada de 10.000 ejemplares, que se reparten gratuitamente sobre todo en Vitoria y Álava, pero que se hace llegar a una gran cantidad de bibliotecas, centros culturales, asociaciones y particulares de todo el mundo. La edición ha sido patrocinada por la Diputación Foral de Álava, pero también cuenta con ingresos por los anuncios.

Landázuri es también el boletín de la Sociedad Cívico-Cultural Landázuri. En la parte final de la publicación viene siempre la relación de actividades de la Sociedad, fundada en 1992.

Existe una edición digital, en color, que puede ser consultada en el sitio web de la Sociedad Landázuri: www.landazuri.com. En breve se piensa poner en la red igualmente el conjunto de los números anteriores.

Esta es una llamada para pedir originales. La revista estará encantada en recibir artículos, reseñas de libros, cartas o ilustraciones para su examen por el Comité de redacción.

Para toda la correspondencia y mensajes, por favor, dirigirse al secretario de redacción:

Henrike Knörr

*** *** ***

IDAZLANAK ESKATUZ

Landázuri. Papeles de opinión aldizkaria

Joan den urtarrilean argitaratu da Landázuri. Papeles de opinión aldizkariaren azken alea, 11-12-13.a (2002-2003-2004 urteak). 126 orrialdetako aldizkaria da, artikulu ugarirekin, bi elkarrizketarekin eta 30tatik gorako liburu-kritikarekin. Gainera, zenbaki hirukoitz honek aurreko aldizkari guztien aurkibidea dakar, lehen zenbakitik (1993). Horretara, askoz errazago bila daiteke norberak nahi duena.

Landázuri kultura aldizkaria da. Pisu gehiena euskal kulturari eskaintzen zaio, baina beste gai anitz sartzen dira. Zenbaki guztietan Ameriketako euskaldunez mintzatu izan da; aurrerantzean ere horrela jokatuko dugu.

Aldizkotasuna lortu ez bada ere, gerora begira hori da helburua: datorren ekainean kaleratu nahi dugu azken bi urteotako (2005-2006) zenbakia, 14-15.a, 70 orrialde ingurukoa, eta heldu den urtetik aurrera urtean behingo zenbakia, orobat 70tsu orrialdetakoa.

10.000 ale egin dira. Doan banatzen dira Gasteizen eta Araban, baina mundu osoko liburutegi, kultura etxe, elkarte eta gizabanakoak izaten dira hartzaile. Arabako Foru Aldundia izan da babeslea. Hala ere, iragarkien bidez ere diruztatzen da gure lana.

Landázuri 1992an sorturiko gure Elkartearen barne-agerkaria ere da. Azken aldean beti etortzen da ekintzen zerrenda (hitzaldiak, liburu aurkezpenak, txangoak, e.a.).

Landazuri Elkartearen web-gunean (www.landazuri.com) ikus daiteke honezkero aldizkariaren edizio digitala, kolorez. Aurreko zenbaki guztiak ere espero da sartzea laster.

Mezu hau helarazten dizuegu idazlanak eskatzeko. Atsegin handiz hartuko ditugu artikuluak, liburu-kritikak, gutunak, ilustrazioak, e.a., Idazkaritza-taldeak azter ditzan.

Gutuneria eta mezuteria, arren, aldizkariaren Idazkaritza-buruari igor bekio:

Henrike Knörr

HENRIKE KNÖRR: GRADU ARETOA ERRESERBATZEA

2008-10-11T17:57:00.000-07:00

Subject: Gradu aretoa erreserbatzea
From: Henrike Knörr
Date: Sat, 25 Mar 2006 10:38:47 +0100

Adiskide on hori:

Biziro eskertuko nizuke ekainaren 22an, ostegunez, Gradu Aretoa erreserbatuko bazenit. Juan Karlos Lopez-Mugartzaren tesiaren defentsa dugu. Nik tesiaren zuzendari naizen aldetik idazten dizut.

Une bat baduzu, arren, esaidazu dena konforme dagoen.

Beti bezala zerbitzari tipiena,

Henrike Knörr

HENRIKE KNÖRR: EL UNDÉCIMO, NO ESTORBAR

2008-10-11T17:47:00.000-07:00

From: Henrike Knörr
Subject: Re: Acto de Investidura 23-2-07
Date: Wed, 21 Feb 2007 18:06:55 +0100

Adiskide on:

Familiako afaria bada, agian nik ez nuke tokia hor. Hobeki erran: ez nuke oztopo izan nahi. "El undécimo no estorbar", erraten zuen ene aitak.

Baina, halaz ere, afaltiar nahi banauzu, atsegin handiz, eta erreserba eginen dut berehalaxe.

Goraintzi,

Henrike Knörr

HENRIKE KNÖRR: ACTO DE INVESTIDURA 23-2-07

2008-10-11T17:45:00.000-07:00

From: Henrike Knörr
Subject: Re: Acto de Investidura 23-2-07
Date: Wed, 21 Feb 2007 08:51:15 +0100

Adiskide on:

Hartu dut zurea. Ostiraleko ekitaldira neure aldetik joango naiz. 4.30etan mintzaldi laburra dut Eukaltzaindian, eta handik joango naiz zuzenean, taxiz.

Afaria bada, geldituko naiz. Horrela izango dugu solasean aritzeko aukera.

Goraintzi,

Henrike Knörr

HENRIKE KNÖRR: COLLOQUIUM CUM H. KNÖRR

2008-10-11T17:42:00.000-07:00

To: Knörr Henrike
Subject: Colloquium cum H. Knörr

Amice, amica,

Hodie in El País nominato diario (editione Vasconica) publicatum colloquium libente animo mitto tibi. Txema García Crespo huius diarii scriptor ad Facultatem uenit et interrogauit mihi.

Vale bene.

Henricus Knoerr

Nova Victoria uel Gasteiz in Vasconia, XIX. Kal. Febr., MMVII.

http://tinyurl.com/2j56rd

HENRIKE KNÖRR: ACTO DE INVESTIDURA

2008-10-11T17:39:00.000-07:00

From: Henrike Knörr
Subject: Re: RV: Acto de Investidura Nuevos Doctores
Date: Mon, 15 Jan 2007 23:04:42 +0100

Adiskide on:

Ni han izango naiz, gaindiezinezko oztoporik ez bada.

Orain zurekiko beste gai batekin gabiltza: Doktoretzako sariarekin. Jakitun edukiko zaitut.

Ongi izan eta badakizu non naukazun zerbitzari tipia,

Henrike Knörr

HENRIKE KNÖRR: PACEM ET BEATITUDINEM

2008-10-11T17:35:00.000-07:00

Subject: Paem et beatitudinem
From: Henrike Knšrr
Date: Tue, 19 Dec 2006 07:41:19 +0100

"Oi. Bethlehem, etorri da zure garaia...".
"Oh, Bethlemen, venit tempus tuum".

Vasconicus cantus, XVII. saec.

Amice, amica,

Appropinquant dies natales Christi et novi anni principium. Pacem et beatitudinem tibi et totae familiae tuae.

Vale bene.

Henricus Knoerr.

Nova Victoria vel Gasteiz in Vasconia, XIX. Kal. Dec.

HENRIKE KNÖRR: ONOMASTICON VASCONIAE

2008-10-11T17:30:00.000-07:00

From: Henrike Knörr
Subject: Re: ER: Juan Karlos Lz.-Mugartzaren tesia

Adiskide on:

Esker mila zure erantzunagatik. Nik, egia esan, oso ongi ikusiko nuke Onomasticon Vasconiae sortan ateratzea, paperean (laburtua) eta CD batean. Zalantzarik gabe, atsegin handiz hartuko luke Juan Karlosek horrelako erabakia. Gizon langilea da, gainera, eta lanari beldurrik ez dio batere.

Ongi izan eta aurki arte,

H. Knörr

HENRIKE KNÖRR: LZ.-MUGARTZAREN TESIA

2008-10-11T17:27:00.000-07:00

Subject: Juan Karlos Lz.-Mugartzaren tesia
From: Henrike Knörr
Date: Tue, 12 Dec 2006 19:06:50 +0100

Adiskide on:

Deus ere dakizu Juan K. Lz.-Mugartzaren tesiaren argitaratzeaz? Nafarroako Gobernua alde dago? Interes biziko tesia da, izan ere, eta ez genuke aukera huts egin behar. (Eta bitartean ez litzateke harrigarri izanen norbaitek interes hori agertzea.)

Ongi izan,

Henrike Knörr

HENRIKE KNÖRR: AGIN IEZAIOZU ZERBITZARI APAL HONI

2008-10-11T17:23:00.000-07:00

From: Henrike Knörr
Subject: Re: Memoranduma
Date: Sat, 8 Jul 2006 07:34:04 +0200

Adiskide on:

Ez naiz izan (ha)rekin eta ez dakit nola joan ziren gauzak bilkura hartan. Baina bai izan nintzen Nafarroako ordezkari batekin (ez naiz emakumearen izenaz oroitzen) eta oso pozik atera zirela erran zidan.

Hemen dituzu berriro Iruñako argazkiak. Logroñoko Piedra de rayo aldizkarian argitaratuko den testua igortzen dizut bidenabar. Ezagutzen duzun testua da, baina aldaketa batzuekin.

Ongi izan, eta agin iezaiozu zerbitzari apal honi.

Henrike Knörr

HENRIKE KNÖRR: LOGROÑOKO PIEDRA DE RAYO ALDIZKARIAN

2008-10-11T17:20:00.000-07:00

Según publicaron varios periódicos, en octubre de 2007, en el marco del II Congreso de la Cátedra Koldo Mitxelena, Henrike Knörr -quien tanto confiaba en el equipo de Gil- admitió que le producía «desazón» el hecho de que hubiera pasado tanto tiempo sin haber podido acceder siquiera a los materiales encontrados. El texto que sigue fue publicado en la Revista Piedra de Rayo de Logroño cuando se produjeron los hallazgos y todavía estábamos todos bajo el influjo de la sorpresa.

Iruña-Veleia y las primeras palabras en vascuence

Henrike Knörr

Universidad del País Vasco

Real Academia de la Lengua Vasca - Euskaltzaindia

Hace doscientos años, Francisco Martínez Marina, en la entrada correspondiente a Iruña del Diccionario de la Real Academia de la Historia (1802), escribía de este despoblado:

"Está situado dos leguas cortas al oeste de Vitoria, en una colina que domina toda su circunferencia. Fue célebre en lo antiguo el pueblo de Iruña, voz vascongada, que vale tanto como "Villabuena". Pamplona tuvo el mismo nombre hasta que los romanos se lo mudaron en Pompeyópolis, y es de creer que a ésta hayan aplicado nuestros escritores algunos pasages de la historia que pertenecen a Iruña de Alava."

Y continuaba después:

"Sin embargo de haber sido un pueblo enteramente romano, como lo acreditan los vestigios de edificios arruinados, inscripciones, monedas y otros monumentos, nuestros historiadores no hacen memoria de él, y los naturales del país que se dedicaron a escribir su historia, adelantaron muy poco sobre esta materia, y aun escribieron con grande incertidumbre, generalidad y confusión".

En su lamento, no le faltaba razón al director de la Real Academia de la Historia, a quien en sus noticias sobre Álava tanto ayudó Lorenzo de Prestamero, aquel cura alavés, miembro activo de la misma institución. Sólo que ahora creemos que Iruña no es 'Villabuena'. El primer elemento es, sí, (h)iri, 'ciudad', pero el segundo preferimos relacionarlo con un, 'lugar', como en el caso de la capital navarra y el Irun guipuzcoano (y Ataun, Solaun, etc.). Y es seguro que tanto en Navarra como aquí la última vocal, Iruñ-a, es el artículo determinado, es decir, 'el lugar de la ciudad', con ese artículo que cae cuando hay algo a la derecha: muy cerca, en Víllodas, tenemos Irunbea, que no puede ser más que 'debajo de Iruña', y un poco más allá, en Ariñiz, otro topónimo es Irunbide, o sea, 'camino de Iruña'. Exactamente como en la Cuenca de Pamplona, donde son decenas y decenas los Irunbide y demás. Añadiré que Iruña es una excepción en Álava, donde los topónimos con (h)iri- cambiaron la primera vocal muy tempranamente; en la Reja de Álava (1025), esa preciosa lista de pueblos alaveses del Cartulario de San Millán, todos ellos son Huribarri, etc. Eso nos llevaría a pensar que el nombre de Iruña se fijó mucho antes.

Se habla de Veleia en las fuentes clásicas y altomedievales, por ejemplo en la crónica del rey Alfonso III, donde leemos Uelegia Alabense. Iruña se atestigua posteriormente, aunque no hay que excluir un empleo oral del nombre. Tendríamos así un buen ejemplo de lo que el gran romanista Rohlfs llamó "toponimia de doble tradición": aquí la gente del lugar diría Iruña, y Veleia era la forma conocida y empleada por la gente letrada y viajera, si puedo hablar así.

Esta Iruña alavesa, aun en su larguísimo letargo, ha dado lugar a apellidos conocidos, como los Martínez de Iruña, propietarios de la casa fuerte en lo alto de Badaia, en un lugar estratégico. En el siglo XV, Andrés Martínez de Iruña concede la torre a la orden de los Jerónimos, y los Iruñas se trasladan a vivir a Vitoria, a la casa de Doña Otsanda. Ocupó esta familia puestos muy importantes en la vida vitoriana y su escudo está en el ábside de la iglesia de San Vicente. No olvidemos que Iruña dio nombre a una hermandad de la provincia de Álava, como si fuera el eco de antiguas glorias.

Y de repente, he aquí que Iruña-Veleia sale a la palestra. O mejor: vuelve a salir a la palestra, después de haber salido recientemente por los hallazgos de grabados con simbología cristiana y otras, del siglo III, una revolución en el campo de la Arqueología. Ahora por unos testimonios lingüísticos que pueden datarse entre los siglos IV y VI, testimonios de una importancia extraordinaria, aunque lo que conocemos es todavía, casi con toda seguridad, una pequeña muestra.

En efecto, de la Antigüedad sólo conocíamos, siempre en contextos latinos, nombres vascos (o vascoides) de personas y de dioses, por no hablar de topónimos mencionados en los escritos de geógrafos e historiadores. Y ahora nuestros ojos contemplan, asombrados, inquietos, febriles, esperanzados, palabras de uso común, de todos los días, como éstas:

GEVRE ATA ZVTAN ('padre nuestro en vosotros')

IAVN ('señor')

EDAN ('beber')

IAN ('comer')

LO ('dormir')

GORI (probablemente gorri, 'rojo')

VRDIN (en el euskara antiguo, urdin es más bien 'grisáceo', no 'azul')

ISAR (probablemente izar, sin que haya que pensar que vaya con urdin, pues no es ése el orden esperable)

IESVS IOSE ATA TA MIRIAN AMA ('Jesús, el padre José y la madre María')

Quizá lo primero que llama la atención es el aspecto moderno de estas palabras. Nada en ellas nos parece extraño. Entre otras cosas, sabíamos que ata bien podía ser la forma antigua de aita, 'padre', después de pasar por una forma intermedia atta, que vemos en el nombre Attaconis, atestiguada en la Aquitania de los primeros siglos de nuestra era, y en los nombres medievales Echa, Egga y Chamartín, como probó Menéndez Pidal. Y sabíamos que zu era en la lengua antigua 'vosotros'.

En cuanto al lugar en que los testimonios han aparecido, una ciudad romana, sólo la ignorancia (siempre atrevida) puede relegar Vasconia y los vascos a la barbarie y la incultura. Incluso algunos estúpidos, no hace tanto tiempo, llegaron a levantar la bandera de Veleia como signo de civilización contra el euskara…

Estamos ante un sueño, pero un sueño que es realidad: testimonios de la lengua vasca, según parece, del siglo IV (y, sin embargo, tan "moderno"). "¡Por fin podremos salir del círculo de las Glosas!", me ha escrito Ramón Santiago, excelente profesor de la Universidad Complutense. Glosas ingratas, ésas del siglo X, añadiría yo, pues de las dos frases, Izioqui dugu y Guec ajutu ez dugu, sólo entendemos lo que menos interesa: guec, 'nosotros', ez, 'no'', y dugu, 'hemos' o 'tenemos', sin poder saber qué es izioqui (¿no será el segundo elemento oki, 'lugar'?) y tampoco ajutu (a no ser que esta palabra sea un eco de adiutum, participio sustantivado de adiuvare, 'ayudar', y entonces la segunda frase sería 'nosotros no tenemos ayuda').[1]

Ahora toca trabajar, a una con los arqueólogos (de quienes dependemos totalmente), de modo que en un plazo razonable podamos dar a conocer un conjunto epigráfico de enorme interés. Sólo este material de que disponemos ya nos hace preguntas, y preguntas de gran calado. Ojalá sepamos responderlas, para hacer otras preguntas, y encontrar nuevas respuestas, y así sucesivamente, como la ciencia exige se haga.

Quizá Vasconia no haya sido un etnódromo, como definió Georges Dumézil a Siberia. Pero en estas tierras se percibe la huella de varios pueblos y culturas. Los descubrimientos recientes sin duda nos ayudarán a desvelar algunos secretos.

[1] La primera mención que me consta del hallazgo de esas palabras vascas de las Glosas Emilianeneses la encuentro en una carta de Julio de Urquijo, director de la Revista Internacional de Estudios Vascos, a Hugo Schuchardt, el famoso lingüista austríaco. Es una carta que Urquijo le escribe el 9 de noviembre de 1916. En ella le dice: "Don Ramón Menéndez Pidal comunicó por carta, hace tiempo, a D. Carmelo de Echegaray que, en un manuscrito medieval, anterior a todo lo vascuence citado, había encontrado las siguientes glosas o interpretaciones en vascuence de textos latinos: izioqui dugu, que parece traducir el latín 'incolumes inveniri meruimur', y guec ajutu ezdugu, que parece traducir 'non vobis sufficit' o 'non convenit a vobis'", El epistolario Schuchardt - Urquijo fue reunido en el libro Hugo Schuchardt – Julio de Urquijo. Correspondencia (1906-1927). Anejos del Anuario del Semianrio de Filología Vasca Julio de Urquijo XLI, Universidad del País Vasco – Diputación de Guipuzcoa, Bilbao – Donostia 1997, edición de Bernhard Hurch y Maria Jose Kerejeta.

HENRIKE KNÖRR: MEMORANDUM SOBRE TESIS DOCTORAL

2008-10-11T17:14:00.000-07:00

Memorándum sobre la publicación de la Tesis Doctoral de Juan Carlos López-Mugartza Iriarte

Juan Carlos Lopez-Mugartza Iriarte, Profesor de la Universidad Pública de Navarra, defendió su Tesis Doctoral “Erronkari eta Ansoko toponimiaz” (De la toponimia de Roncal y Ansó) el pasado 21 de junio en la Facultad de Filología y Geografía e Historia de Vitoria, obteniendo la calificación de SOBRESALIENTE "CUM LAUDE" POR UNANIMIDAD.

La Tesis fue inscrita años atrás en el Departamento de Lingüística y Estudios Vascos, y fue dirigida por Henrike Knörr, Catedrático de Filología de la Universidad del País Vasco, Director del Departamento de Lingüística y Estudios Vascos de dicha universidad y Director de la Sección de Investigación de Euskaltzaindia. (...)

Para resaltar la importancia de la Tesis debe tenerse en cuenta lo siguiente:

1. La Tesis analiza pormenorizadamente los materiales lingüísticos de Navarra, especialmente las variedades roncalesa y altonavarra meridional del euskera.

2. El estudio de la toponimia del Valle de Roncal en Navarra y del Valle de Anso en Aragón demuestra que el límite oriental de Navarra ha sido secularmente punto de encuentro de varias culturas con idénticas necesidades comunicativas pero expresadas en diferentes lenguas, unas de origen romance (el navarro-aragonés y el gascón), y otras de origen prerromano (los dialectos de la lengua vasca denominados roncalés y el suletino).

3. La Tesis describe las características principales del dialecto roncalés a través de su toponimia y, mediante el estudio comparado de la toponimia de los valles vecinos, pone de manifiesto su singularidad y su influencia sobre esos valles, demuestra la pervivencia del navarro-aragonés en la toponimia de Roncal y, de igual manera, la pervivencia del euskera en la toponimia ansotana (la toponimia vasca de esta parte de Aragón alcanza al 25% de los topónimos estudiados abarcando desde los primeros documentos del año 1272 guardados en el Archivo Municipal de Ansó, hasta nuestros días. Del estudio comparado de la toponimia de la zona se infiere que el euskera de Ansó participaba de características semánticas, morfólogicas y fonéticas comunes al euskera roncalés, y era, además, todavía lengua viva en varios barrios y despoblados del Valle de Ansó y aún en la propia capital y en la vecina población de Fago en épocas relativamente tardías.

4. La tesis demuestra que el euskera del Valle de Roncal convivió desde épocas medievales con el romance navarro aragonés, el gascón y el dialecto vasco ultrapirenaico de Zuberoa. El bilingüismo fue un estado natural que se refleja en la toponimia de la zona, utilizándose el euskera para usos familiares y sociales dentro del valle y fuera de él con los valles vascófonos y utilizando el romance para relacionarse con los valles romanzados de Ansó, Val d’Onsella (éstos también, a su vez, bilingües) y Ribera de Navarra. La necesidad desde época muy temprana de salir fuera del Valle por razones de pastoreo o para realizar transacciones comerciales ligadas a la madera y al tránsito de almadías obligó a los roncaleses desde épocas medievales a conocer a fondo el romance navarro-aragonés propio de los lugares con los que debía mantener relación comercial.

5. La tesis estudia esta relación secular con los valles romanzados, por una parte, y con los valles vascófonos, por otra, lo que supuso la configuración de una sociedad perfectamente adaptada al bilingüismo y con reflejo claro de esta realidad en la toponimia de la zona en la que, junto a la toponimia vasca autóctona de la zona se encuentran topónimos de origen navarro-aragonés y gascón. En el Valle de Ansó, por su parte, la presencia del euskera es abrumadora y, se hace todavía más patente en los posibles despoblados de Zuriza y Linza, en los que la toponimia vasca alcanza porcentajes cercanos a los de las poblaciones vascas limítrofes. La toponimia vasca avanza por el cordal pirenaico hacia el oriente e irrumpe en el valle de Guarrinza, propiedad de Ansó, y en su mancomunado facero con Echo, lugares en los que la toponimia vasca sigue manteniendo esos mismos porcentajes, lo que indica una pervivencia hasta épocas tardías de la lengua vasca. Si bien es cierto que el romance comenzó a desarrollarse en la zona ya en los albores del siglo VIII, esto no obsta para que el euskera siguiera vivo en estos valles aragoneses y bearneses. De hecho en Béarn (Gascuña), con un porcentaje de toponimia no superior al 10%, existen todavía en la actualidad barrios y poblaciones vascófonas, muchas de ellas autóctonas y no fruto de emigraciones vascas posteriores.

6. Esta tesis es de importancia para Navarra porque aporta datos fehacientes para demostrar que el euskera ha sido, por tanto, lengua propia de los valles navarros orientales y de los valles bearneses y aragoneses limítrofes hasta época relativamente reciente. La irrupción del romance navarro-aragonés en épocas bajo-medievales no supuso la inmediata desaparición del euskera sino la creación de espacios bilingües en los que convivieron ambas lenguas. Así, al igual que el nacimiento del gascón no supuso la desaparición del euskera en los valles de Barétous y Aspe, la llegada del romance navarro-aragonés a Navarra y Aragón no supuso la pérdida del euskera en estas zonas. Al contrario, el euskera se mantuvo con fuerza en estos valles navarros, suletinos, aragoneses y gascones a pesar de la presencia romance.

7. De los datos toponímicos recogidos y de las entrevistas realizadas se desprende que, de hecho, el euskera es aún hoy lengua viva en parte de la zona limítrofe bearnesa con el País de Zuberoa y tan sólo en Aragón ha desaparecido por completo. Sin embargo, tal como los topónimos y sus variantes demuestran, el euskera fue lengua usual de estos valles más allá, incluso, del siglo XVI. Respondía a necesidades comunicativas de los propios hablantes de la zona que creaban variantes toponímicas solo entendibles a la luz de la etimología popular y a través del euskera, que necesitaban esta lengua para comunicarse entre sí y que utilizaban el romance con sus vecinos romanzados. Esta circunstancia se obvia y no se suele tener en cuenta en la mayoría de mapas lingüísticos que se realizan sobre la pérdida del euskera. En ellos por lo general las mugas del euskera se suelen hacer coincidir con las mugas administrativas de Navarra (existen contadas excepciones, como el informe elaborado por SIADECO a petición de Euskaltzaindia en el año 1979).

8. En efecto, el euskera era lengua viva mucho más allá del XVI en los territorios del primigenio Reino de Aragón, unido en sus orígenes al Reino de Pamplona y de Navarra. El euskera pervive en estos valles hasta fechas mucho más cercanas. El propio Príncipe Louis Lucien Bonaparte preguntó a sus informantes roncaleses sobre la posibilidad de que hubiera todavía alguna población aragonesa vascófona a finales del siglo XIX. En este sentido, el profesor José Luis Álvarez Enparantza recordó en el turno de intervenciones de los miembros del tribunal que precisamente en la primera mitad de dicho siglo XIX, en la población zaragozana de Salvatierra de Esca se hablaba euskera. Citó, para ello, el artículo de Jesús Mª Sasía (Euskera, 44, 1999.2) titulado “Mas sobre toponimia euskérica” que recoge a su vez una cita de J. A. Múgica tomado de su libro Apellidos Vascos (Bilbao, 1968: 102) en el que se refiere las anotaciones del canónigo navarro J. Gárriz referidas a una solicitud hecha por don Julián Aznárez para capellán de Salvatierra de Esca en el año 1838. El ayuntamiento, con fecha de 3 de enero de aquel año decidió que «el que ha de servir en esta villa ha de ser bascongado para poder predicar, preguntar y confesar en vascuence, de otro modo no puede servir en esta villa».

9. Es ocioso decir que la cantidad enorme de materiales aportados por esta Tesis interesa para el conocimiento de la lengua vasca en general, y también para el conocimiento de los romances hablados en toda la zona.

Por todo ello, es del mayor interés para todos que esta Tesis Doctoral sea publicada en un plazo breve. La Real Academia de la Lengua Vasca tiene una colección de materiales onomásticos, Onomasticon Vasconiae, en que han aparecido varios volúmenes sobre toponimia de Navarra. El Gobierno de Navarra podría muy bien amparar esta publicación, dentro del convenio suscrito con la Real Academia. Más adelante puede hablarse de la materialización del libro, que a mi juicio ha de ser acompañado de un CD para la rápida consulta de los materiales.

El interés que la Tesis Doctoral defendida tiene para Navarra y, en especial, para el Valle de Roncal y su valor como prueba de la relación lingüística que este valle ha tenido con los lugares limítrofes (relación que supuso en su día extender la influencia de la variedad roncalesa más allá de las fronteras navarras) son ya de por sí razón para la publicación de la tesis. Pero, además, concurre la circunstancia de que los datos aquí aportados pueden servir para explicar, mediante la extrapolación a otras zonas de Navarra relativamente cercanas, la relación entre los lugares navarros incluidos en la variedad altonavarra meridional y aquellos otros de Aragón en los que esta variedad ha tenido que tener necesariamente influencia (Salvatierra de Esca, Escó, Val d’Onsella... y no se puede olvidar en esta relación, otros lugares también navarros, pero rodeados de tierras aragonesas, como Petilla de Aragón y Baztán de Petilla -Petuya es, precisamente, apellido en la población bearnesa de Arette, Valle de Barétous-).

Vitoria-Gasteiz, 1 de julio de 2006.

Henrike Knörr
Director de la Sección de Investigación
Real Academia de la Lengua Vasca - Euskaltzaindia

COMISION CONJUNTA EUSKALTZAINDIA / GOBIERNO DE NAVARRA

HENRIKE KNÖRR: IRUÑA VELEIA 2006.06.21

2008-10-11T17:07:00.000-07:00

Subject: Lopez-Mugartzaren tesiaren defentsa egunekoak eta bezperakoak
From: Henrike Knörr
Date: Tue, 13 Jun 2006 09:31:59 +0200

Adiskide on horiek:

Hil honen 1eko nire mezuaren ondoan, horra zenbait ohar, haren haritik, Juan Karlos Lopez-Mugartzaren tesiaren aldezte-ekitaldiaz eta.

1. Ekitaldia, beraz, ekainaren 21ean, asteazkenez, izango da.

2. Hona non eta noiz bilduko garen: Filologia Fakultatean, Hizkuntzalaritza eta Euskal Ikasketa Sailean.

3. Fakultatean egin behar dituzten lanak direla eta, ekitaldia ez da han izango, beste eraikin batean baizik. Baina guztiok elkarrekin joango gara Fakultatetik hara.

4. Gero, ohi denez, bazkaria dugu, 2.30etan.

5. Arratsaldean Armentiara joatekoak ginen. Baina azken egunotako berriak, berri guztiz onak, entzun ondoren, Iruña-Veleiara joan gintezkeela pentsatu dut. Gasteiztik 10 kilometrotara dago hori, eta aski litzateke auto bat edo bi mugitzea. 5etan hasiko genuke bisitaldi hori. Aztarnategiaren zuzendaria den Eliseo Gil Zubillagarekin mintzatu naiz duela bi minutu eta ez da inolako eragozpenik. Euskal hitzak dituzten pusken argazkiak erakutsiko dizkigute (puskak berak honezkero Arkeologia Museoan dira giltzapean).

6. Zuetariko zenbait kanpoan bizi zarete, eta zenbaitek ostatu beharra izango duzue. Arren, idazkari administratiboari adieraz iezaiozue lehenbailehen hori, hark bidaia agentzian behar baitu abisua eman.

7. Gogora ezazue bezperaz afaria dugula. Hoberena dateke guztiok hotelean biltzea (9etan, demagun) eta handik bi autotan abiatzea.

Ongi izan, eta agin iezaiozue zerbitzari apal honi.

Henrike Knörr

HENRIKE KNÖRR: ISABABASO, IZABA (ERRONKARI)

2008-10-11T17:03:00.000-07:00

From: Henrike Knörr
Subject: Isababaso
Date: Fri, 2 Jun 2006 05:38:47 +0200

Adiskide on hori:

Agindu gisa, hona non Ibargen-Cachopínen kronikan Izabaz aurkitzen dena:

"El solar de Isababaso, a quien tanbién llaman, abrebiado el nombre, Isaba, es en bal de Roncal. Trahe por debisa en azul dos panelas de plata, y sobre cada una sendas cabeças de reyes moros tocadas y coronadas de plata".

"Capítulo de la generación de gentes estrañas que a España binieron". Istoria general española y sumario de la cassa vizcaína. Julen Arriolabengoaren edizioa, argitaragabea, I, 523.

Ez egin kasurik hor ageri den kapituluaren tituluari. Gauza asko nahasten ohi dira kapituluetan. Dakizunez, liburu hori XVI. mendean idatzi zen, zati handienari dagokiola.

Ongi izan, eta agin iezaiozue zerbitzari apal honi.

Henrike Knörr

HENRIKE KNÖRR: NIRE MAISU HORI

2008-10-11T16:45:00.000-07:00

Date: Mon, 05 Nov 2007 12:07:10 +0100
From: Henrike Knörr

Adiskide on hori:

País Valencià-tik etorri berria (besteak beste, Alcoiko berun famatua ikusi dut hango museoan), zure mezu atsegina ikusi dut.

Iruñeko gure eguna betea genuen zinez: liburuen aurkezpena, Miguel Sanz eta Carles Pérez Nievasi bisita, Zuzendaritzaren bilkura, Jesus Atxaren gorpua ikusi...

Aitzinetik esker mila zure tesiaren CDagatik. Hoberena nire emaztearen dendara bidaltzea.

Mila goraintzi,

Henrike Knörr

*** *** ***

Agur t'erdi, Henrike, nire maisu hori:

Zer moduz? Lehengo egunean Iruñean izan zinela esan zidan txoriño batek eta zure berri eman zidan. Nik eskolak nituenez gero, ezin izan nintzen Artxibora hurbildu, lanpeturik bainengoen.

Beste gauza bat, CD bat grabatu dizut nire tesiarekin eta orain nora bidaltzea nahi duzun esan behar didazu. Nahi baduzu bidalidazu mezu bat zure helbidearekin eta nik SEUR zerbitzuaren bidez bidaliko dizut. Unibertsitatera, etxera, nahi duzun lekura. Eta holaxe.

Askotan gogoratzen naiz zurekin eta deitu behar dizudala esaten diot neure buruari, baina, badakizu, beti izaten duzu betebeharren bat eta geroko uzten duzu... eta Axularrek dioen bezala... gero dioenak bego dio.

Ongi bada, Henrike, ongi zaindu, segi aurrera eta Oihenartek esanen lukeen bezala: "egik bathi, goitzeagati!!!"

Besarkada handi bat!

Juankar

HENRIKE KNÖRR: JUANKARREN HITZALDIA HUESCAN

2008-10-11T16:30:00.001-07:00

Subject: Re: HITZALDIA HUESCAN
From: Henrike Knörr

Adiskide hori:

Atsegin handiz joango nintzateke Huescara, baina Zuzendaritzaren bilkura dugu Donostian. Dena ongi joan dakizula!

Zure tesiaren argitaratzeak poztu nau. Baina nork argitaratuko du? Badakizu nik oso begi onez ikusiko nukeela Onomasticon Vasconiae liburu-sortan argitaratzea.

Hitzaurreari dagokiola, egingo nuke. Esaidazu, ordea, noizko behar duzun testua.

Ni arras ongi nago. Lanean aritzen naiz etxean, bilkuretara joaten eta, gaur bezala, kirolean (gaur tenisaren eguna zen).

Goraintzi,

Henrike Knörr

*** *** ***

Nire irakasle eta adiskide on hori:

Zer moduz? Bi hitz baizik ez, esateko etzi hitzaldi bat eman behar dudala Huescan Anso eta Euskarari buruz. Aragoin nahiko haserre omen daude nire tesiarekin eta ez dakit tas-tas ipurdian emango ez ote didaten, kolonialismo bezala ulertu baitute batzuek Aragoin euskaraz mintzatu dela esan izana. Baina, tira!

Hitzaldia ostiralean izanen da, arratsaldeko 7:00etan, Huescako Diputazioaren Aretoan. V TROBADAS EN TORNO A LA LUENGA E LITERATURA ARAGONESA-n jardunaldien baitan. Etorri nahiko bazenu, esaidazu. Badakit oso lanpeturik zabiltzala baina, etortzerik bazenu, telefonoz deitu.

Eta beste gauza bat... Azkenean liburua argitaratu behar didate eta bururatu zait ea zuk egingo zenidakeen hitzaurre bat, orri pare bat nire liburuari aurkezpena eman ahal izateko, balio handiagokoa litzateke zure sarrera hitzak bertan egongo balira. Zuk diozun bezala, beti gabiltza gure aurreko erraldoien sorbaldetara igotzen eta hala egin nahiko nuke nik, zure sorbaldeetara igo eta handik mundua ikusi. Hitzaurrea hori egiteko modu bat izan liteke.

Ongi bada, Henrike, segi bizkor eta egongo gara!

Gabon,

Juankar
Huesca, 2008ko otsailaren 14a

"NAVARRA" PABILIOIA ETA EXPO ZARAGOZA

2008-08-14T18:20:00.000-07:00

"Navarra" gunean euskarak jai

Neure burua marroan ikusi
Eta alde egin dut gauerdian
Neke egina, zigor gupidagabeaz
Uda baitut adore
Baina, aldi berean, dolore ekarle

Batzuentzat gaitzesgarri naizelarik ere
Maitagarria naiz, guztiz maitea
Nekearen ondorioak jaso
Eta bazterrean gelditu diren horientzat

Irakaspenak ematen ez sobera zoli,
Aholkulari txarra naizen arren
Mintza nakion
Belarritik tiratu behar zaionari

Ezen pauso txikiak ematen baditut ere
Begirada batean den-dena ikusten dut
Argi eta garbi
Batzuen lotsagabekeria guztia

Errekak zer ekarriko zain nago
Ebroaren korronteari begira ez darabilt deus ere gogoan
Ezorduan joan behar dut
Eta damutzeko inoiz ez da berandu

Juankar Lopez-Mugartza

THE VOICE THAT EMIGRATED

2008-08-14T04:26:00.000-07:00

As if they were escaping

The wandering swallows

Are like a quiet Babel without language

They go towards the sea

Flying among clouds

To Juan de Beriain and Michel Labéguerie

swallows of the Basque language

The Scaffold

When you say that language is dying

It is as if you said that fire is being extinguished

When I say that language is dying

It is as if I said that the lamb is dying

But fire is extinguished naturally, by itself

And the lamb, nevertheless, is sold by a Judas

It is crucified unjustly by a Pilate

And a Longinos hangman kills it
The Voice that Emigrated

I write in the language of my ancestors, because that is, or better said, was the language of this bishopric, and even though my forbears may not agree about different aspects of these lectures, although I use some words that they did not at the time and other words they used are already lost and I do not know them, I write in the language that was spoken in the Head of this Kingdom, which was the majority language in our territory and the only one that was understood in all our towns.

Nowadays, this is called a"minority" language.

Our neighbour’s language has swallowed us. But our language is democratically very deep because if somebody does not understand it, they can ask someone who knows and if they do not understand absolutely anything at all and they do not want to ask a person who knows, they can forget it because it is a language that nobody uses, a language that is dying. Well, to be brief, sometimes I cut and add new words to make these poems brighter and more understandable. But sometimes I think that I am just wasting my time.

Perhaps, I will hide away. I will leave in the mountains and I will become a sailor.

The Whale and the Boat

I live in a glass house. It is very pretty but fragile, just like dreams. Then I think about the cozy shelter that Pitxitxi the cat owns beyond the sea and where all mice live peacefully.

I have met thousands of cats in the world, each speaking its own language, a foreign language like yours. They are usually mouthless cats, living in borrowed time in an unstable way.

I take my small suitcase and I close the door heading for the sea. My voice will never be silenced. It is a whale which throws water through its backhole. The boat is waiting for me. Where will it lead me to?

My paper boat does not have silver nails

It is a nutshell, a pile of logs badly tied

Through the cracks a little water leaks

Sometimes more than a little

But I am not scared, we have a wonderful sun

I am used to sailing in a voyage of blackness from the Black Sea to blacker seas

There are too many people, among the mass of human trunks

Numb by the humid wind blowing and with marine salt in my lips,

The prow can frighten anyone

But me, oh, how crazy! I cannot even swim!

If I could, really, what would that matter?

If I were a bird I would fall into the snare

If a whale,

In the net trap of the drowned bodies that water swells

If I reached the shore I would be arrested and

With the admiration of the shaky and freezing light of the prison cell

I could still be beaten to death in some barracks on the coast

The Cats of the Lamppost in the Park

In the cat’s home you only need to worry about the daily stuff, about selling handkerchiefs and gathering at night before going to bed. We could say that it is a small international conference of forgotten voices. Nobody is really from here, from these coordinates, from these latitudes, from these parallels. We are from there. There is our hometown. We come from other shelters, other worlds, both near and far, from other denigrated languages, both vernacular and foreign. We come from other voices that our parents would sweetly whisper to us. Babel is my new house and my language, the flag of society’s outcasts.

They say I am mad, raving mad, because I walk the streets speaking aloud to myself. I am like a dumb one who, despite speaking with his glance, nobody listens to. Today I visited the city and its red tile roofs. When I reached the park it was late and I climbed to the top of the statue of the prince warrior who defeated the cats, and I saw other dumb people, natives and immigrants, and they were in a worse situation than mine. This is the truth.

I have also seen how the young subjects of the great snow-white cat felinely carried lighters and bottles full of volatile and flammable liquid in their hands. They went to silence the miaows of the cats that live under the lamppost of the park. Cats like Pitxitxi, pitchblack, but homeless, mew-mews as thin as little fingers, skinny mew-mews without sardines. Some showed the blows of previous abuse. Before them spoke the incendiary ones: "Here, there can’t be other word than our word. The voice of the fire owners. Ours is the only genuine miaow".

They will find

Neither white flowers

Nor traces

The bench that you used as a bed until yesterday

The voice you used as emigrant compass

Will be today, along with your body, fuel to the flames

But you will become the bush that burns

But is never consumed

You will be eternally on fire

As long as the word in the mouth of your people remains alive

Juan Karlos LOPEZ-MUGARTZA

ORREAGA BALADA OLAZTIKO EUSKARAZ

2008-01-24T15:39:00.000-08:00

I.- Gauberdiya da. Karlomano Erregia Auriz-perrin dó bere soldaubakin. Ez da ager ez idargirik eta ez izarrik zeru illunian; irruti ikusten dia su aundiyak mendiyan; Franzesak kantaitan ai dia erriyan; Altabizkargo inguruban sentitzen dia otsuan izugarrizko garrasiyak, eta Euskaldunak chorrochten tubei bitartian bebein dardo ta aizkorak Ibañetako aritz eta arritan

II.- Larritasunakin do Karlomano eta ezin loak artueu oyan onduan bere mutiko chiki bat leitzen ai da amoriyozko historiya bat; irutiso Erroldan indartsubak garbitzen ai da Durandarte ezpata famatuba; bitartian Turpin arzobispo onak erezaten ai da Jainkuan Ama santubai.

III.- Nere mutiko, –esaten deu Karlomanok;–zer ots da gaubeko isiltasuna austen den oi?–Jauna,–eantzuten deu pajiak; Iratiko, itsasua baindo aundiyoko basoko arbolain ostuak dia, aiziak moitzentubenak.–Ah! gazte maitia, eriyotzian otsan antza deka, eta nere biyotza ikaatzen da.

IV.- Gauba arras iluna dó. Ezta ager zeruban ez idargik eta ez izarrik; irrutia ikusten dia su aundiyak mendiyan; Franzesak lo de Auritz-perrin; Altabizkargo inguruban otsuak garrasiz dè, eta Euskaldunak chorrochten tubei bebein dardo eta aizkorak Ibañetako aritzetan.

V.- Zer da ots oi?–galdeitzen deu berriz Karlomanok, eta pajiak, loak errendituik, ezteu eantzuten.–Jauna,–esaten deu Erroldan indartsubak;-mendiko uran otsa dá, Andresaroko ar-taldian béé otsa dá.–Negarran antza deka,–eantzuten deu Franzesan Erregiak.–Egiya Jauna,–Erroldanek esaten deu;–erriyonek negar eiten deu guekin akordatzen danian.

VI.- Larritasunakin Karlomanok ezin loa artueu; lurra eta zerubak argiikbe dé; otsuak garrasiz ai dia Altobizkarren; Euskaldunain aizkorak eta darduak dir dir dir eiten dei Ibañetako araitz erditan.

VII.- Ah!–suspiriyoz esaten deu Karlomanok.–Ezin ló ein dot; kalenturiak erretzen nó. Zer da ots oi?–Eta Erroldanek, loak errendituik, etzun eantzuten. Jauna, –esaten deu Turpin onak; errezazu, errezazu neekin. Ots au Euskal-Erriko gerran-kantaitia da, eta gaur gure zoyonaren azkeneko eguna.

VIII.- Yuzkiya ager da mendiyan Karlomano benzituik eta garaituik iyasi diyua, "bere kapa gorriyakin, eta sombel luma beltzezkuakin." Umiak eta andrak Ibañetan dailtza pozez dantza ta dantza. Iya ezta Euskal Erroyan kanpotarrik, eta montañesain irrintzak zeruaindo iyotzen dia.

Arturo Campion, Burundako euskaraz

NEURE BURUA MARROAN IKUSI ETA

2008-01-11T08:01:00.000-08:00

I

Neure burua marroan ikusi

Eta alde egin dut gauerdian

Lur jota zigor gupidagabeaz

Larrazkena baitut malko ekarle

Batzuentzat urkagai naizelarik

Maitagarria naiz, guztiz maitea

Erasoen ondorio latzak jaso

Eta minez geratu direnentzat

Gogoetan zoli, oharkor zorrotz

Urratsak labur, begirada luze

Errekak zer ekarriko zain nago

Korrontera begira mila galde

Baina ezorduan aldendu behar

Eta ihardesteko da berandu

Gauak ematen ditut ekurugaitz

Logabe, begiak itxi ezinik

Zapaltzeko teknikak ez jakinki

Eta kezkaz nago, egonezinez

Ni, aldiz, aski ezagutzen naute

Nire sorbaldak dituzte atsegin

Hortaz nago, zigarro erre gabe,

Zanpatu gorrien korridorean

Goian zeruko argiaren ordez

Odolezko planeta dugu, Marte

Bidegabekeriaren jainkoa

Baina Justiziaren alde nago

Eta esperantzazko hitzak ditut

“Hauskor dirudi” edo “Hauts dezaket”

III

Ni, ordea, entzungor eta aske

Lanean nago, lurrari ekiten

Denak oihuka ari zaizkit orain

Baina segaz naute belar-epaile

Orain hazia ereiten ari naiz

Gero, izerdiz, uzta jasotzeko

Lurra idorra delako, mokorra

Pausoka ildoa handituz noa

Haiek bezala ni ere ebasle

Ohoin lapur neurekoi izan nintzen

Orain goldelari bilakatu naiz

Badakit lau or arian-arian

Hurbil nituela usna-usnaka

Erori ziren segaren segadan

Lilitegien, urmahelen lagun

Parkeko arrabitajolearen

Harrizko irudia mintzatu zait

Ezin da haizea kaiolan hertsi

Mendi aldera begira nengoen

Eta aitak “Itsasoa” ziostan

Andre-arrainak ikusi nituen

Lau txorrotako iturri ondoan

Urteak joan eta itsasneskak

Ixildu ziren mutuak bezala

Erdeinuz erabiliak, etsiak

Gu ere ziztatuak izan ginen,

Destainaren arantzez ohituak

Ez gara ez ohartzen, ez lotsatzen

Iruñea, 2003ko larrazkena

ANTIMUÑO DA ZEGAMAKO BASERRI BAT

2007-06-20T14:30:00.000-07:00

Antimuño da Zegama’ko baserri bat. Ango anaie bi mendiin gora eizeako asmoon irtem ementzien.

Mendiin zebiltzela, iñusturiketan asi eta berealdiiko erauntsie gañeen zoela-ta, igeska ementzijootzen Saadar’ko gain-zelaiti aurrera. An txabola aundi bat ikusi ementzoen eta bertan sartu.

Laster artalde bat ere etorri ementzan eta zuzen barrura danak. Azkeneko baita artzaie-ree, begi-bakarreko gizon aundi bat: Torto.

Torto'k orduun atea itxi aguro arri aundi batekin.

Antimuño'kook ikusi zitunen, biitan zaarrenari "i, gaurko" esan ementzion eta besteari "i, biarko".

Laster zaarrenari burruntzie sartu ementzion soñeen eta sutan erre eta gero jan.

Ondoren zerraldo lurreen etzan eta lotan jarri ementzan. Olako aspook bezela ementzebillen, gora ta beera, aren bularra asnaska aundi bateen.

Orduun Antimuño gazteek burruntzie artu eta sutan gorittu eta Tortoori begiin sartu ementzion. Torto jeiki eta, bere burruntzie begiin zoola eta itxututa, an ementzebillen Antimuño gazteen billa; baiño alperrik: Antimuño ango ardi eta ardinarru-arteen izkutatzen.

Goizeen Torto’k atea ireki, eta bertan, anka biik zabalduta, zuti jarri ementzan. Ardiai beren izenez deittu eta banaka-banaka, bere anka-arteen aurrera ateraerazten asi ementzan. Antimuño’k ee, bizkarreen ardinarru bat zoola, aren anka-arteti aurrera iges egin. Igertzen dio Torto’k eta ba-dijoa atzeti lasterka. Antimuño’on latz-otsaari azti. Alperrik ordea: Antimuño osin batera jauzten da eta igarika alde. Baitta jauzten da Torto ere: baño igarikan jakiñ ez eta bertan itto.

Aita Barandiaranek jasoa

OLERKI DEBEKATUA NAFARROAN

2007-06-20T14:26:00.001-07:00

BALEA ETA BATELA

2007-06-20T14:22:00.001-07:00

EMIGRATU ZUEN AHOTSA

2007-06-20T14:12:00.000-07:00

URKABE

Hizkuntza hiltzear dagoela diozunean
Sua itzaltzen ari dela diozunean bezala diozu
Hizkuntza hiltzear dagoela diodanean
Bildotsa hiltzear dagoela diodanean bezala diot
Alabaina, sua berez itzaltzen da
Bildotsa, berriz,
Iskariote batek saldu
Pilato batek bidegabekeriaz gurutziltzatu
Eta Longino borrero batek Hil egiten du

EMIGRATU ZUEN AHOTSA

Ihesean balebiltza bezala
enara iragankorrak
hizkuntzik gabeko Babel isil baten antzera
itsasorantz doaz hegalaldian
hodeien artean

Michel Labéguerie eta Juan de Beriain euskararen enarei

Nire arbasoen hizkuntzan idazten dut eliz barruti honen mintzaira nagusia delako —edo hobeki erran, zelako— eta nire asaba zaharrek honako hizpide honen zenbait ataletan aurkako iritziak izan zitzaketen arren eta hiztegiaren aldetik bertze zenbait hitz ez ulertu edota haiek erabiltzen zituzten hitz anitz galdu edo ahantzi eta ele eder haiek ulertzerik eta erabiltzerik ez dudan arren, Erresuma honen Hiri buruzagian ibiltzen zen hizkera berean idatzi nahi izan dut, ur handiko urak iragankorrak diren arren ur handiaren berberaren urak baitira, hizkuntza hau baitzen hedatuenik eta zabalenik erreinu osoan, gure herri ttipi eta handi guztietan zailtasunik gabe ulertzen zen bakarra.

Gaur egun, gureari hizkuntz "gutxiagotua" deritza. Etxekoneko, aldameneko eta auzokoen mintzamoldeak irentsi gaitu. Bestalde, gure hizkuntza benetan demokratikoa da zeren ulertzen ez duenak dakienari galdetzen ahal baitio eta ulertzen ez duenak, fitsik ere ulertzen ez duenak, ez badu galdetu nahi eta ez bazaio axola eta berdin badio, orduan hizkuntza gutxiets dezake inork erantzungo ez diolako, inor gutxik dakien eta hiltzeko zorian dagoen hizkuntza bitxi bat bai baita. Ongi bada, laburbilduz, behin baino gehiagotan hitz batzuk kentzen eta beste batzuk gaineratzen aritzen naiz nire olerkiok distiratsuagoak egitearren. Baina batzuetan, denbora galtzen ari naizelako uste garbia daukat. Agian, gordeleku on batera ihes eginen dut. Mendiak atzean utzi eta mariñela izango naiz.

Kristalezko etxe batean bizi naiz. Oso polita da, baina hauskorra ere bai, ametsak bezala. Orduan, Pitxitxi gatuaren aterpe goxoa datorkit burura, itsasoz beste aldera dago eta bertan sagutxoak pakean bizi dira. Munduan, beste asko bezala, milaka katu ezagutu ditut. Bat-bederak bere hizkuntza du, hizkuntza berekiak, arrotzak gehienetan, zurea bezalakoak. Kordoka dauden eta kili-kolo bizi diren ahorik gabeko katuak dituzu horiek.

Nire maletatxoa hartu eta atea itxi dut itsasora bainoa. Nire ahotsa ixilarazi dute, baina balea da, ura zurrutaka botatzen du bizkarreko hoditik. Dena saldu dut, nuen guztia, eta zernahi den gerta, banoa ustekabearen aldera. Batela zain dago. Nora eramango nau?

BALEA ETA BATELA

Zilarrezko iltzerik ez du nire paperezko ontziak
Elkarri gaizki loturiko ohol xumezko intxaur oskola bera
Zirrikituetatik ur pixka bat sartzen da
Noizbehinka gehiago
Baina ez naiz beldurtzen, eguzki maitakorra dugu
Ohiturik nago eta Itsaso Beltzetik beltzenetarako beltzean
Jendez gainezka, giza enbor metaren artean
Haize hezeak, itsas gesala bi ezpainetan, inurriturik
Branka izugarria gerta lekioke nornahiri
Niri izan ezik, ai eroa, eta igerian ere ez dakit!
Baneki ere, egiaz, zer axola?
Txoria banintz xederan eroriko bainintzen
Balea izaki eta
Urak puztuko dituen gorpu itoen sarearen marroan
Itsas ertzera hel banendi ere, atxilo hartu eta
Ziegaren argi dardartiaren hotz gelatuaren miraz
Kolpez hil ninteke oraino kostaldeko kaserna batean

PARKEKO KALEARGIKO KATUAK

Itsasaldi luzea izan da, baina dagoeneko hemen nago. Orain katu bilakatu naiz. Kamioi baten barruan bidaiatu ondoren, nire lagun Pitxitxi katuak, herrikide eta ni bezalako joale emigratua denak, lekutxo bat egin dit bere katazuloan. Ama, kolore, era eta herri askotako katu ugari bizi gara hemen, satarte berean. Egoera jostagarri litzateke, leku faltak sortzen duen deserotasunarengatik eta mehartasunari datxekion hornidura metaforikoen gabeziarengatik izango ez balitz. Ez dago deus, ez eta apaindurarik txikiena ere.

Katuaren etxean eguneroko ogiaz arduratzen gara soilik; eta, jakina, egunez mukizapiak saltzeaz eta gauez, oheratzeko orduan, lagun guztiak elkartzeaz ere bai. Lasai asko esan genezake ahots ahaztuen nazioarteko biltzar txiki bat osatzen dugula. Inor ez da hemengoa, alegia, koordenada honetakoa, latitude honetakoa, paralelo honetakoa. Hangoak gara gu. Hantarrak. Han da gure herria. Handik gatoz. Beste babeslekuetatik, beste mundu urrun eta hurbil batzuetatik, laidoturiko eta irainduriko beste hizkuntz etxeko, jatorrizko eta arrotzetatik. Gure gurasoek hain eztiki eta maitakorki xuxurlatzen zizkiguten hitz horietatikoak gara gu. Babel da nire etxe berria eta nire hizkuntza zaharra zarpa zikinen ikurrina.

Ero naizela diote, ero garbi, neure buruarekin ozenki hitz egiten dudalako hiriko kaleetan barna. Ni bezalakoa da mutua: begiez hitz egiten duen arren ez dio inork aditzen. Gaur hiria ezagutu dut eta bere teilatu gorrietan itzulinguruka ibili naiz. Parkera iritsi naizenerako oso berandu zen eta katuak menderatu zituen printzearen harrizko irudiaren kaskora igo naiz eta munduaren goiko punta honetatik gainerako mutuak ikusi ahal izan ditut. Batzuk hemengoak ziren sortzez, besteak honera etorriak, baina denak zeuden ni baino okerrago. Hori da egia. Halaber, argi eta garbi nabaritu dut nola, elurra baino zuriago, Katu Handiaren menpeko katukideek botila berde bitxi batzuk —urkin sukoiz eta lurrinberaz beteak— eta supiztekoak zerabiltzaten, zapi-zapi, miz-miz, haien esku gazteetan. Parkeko kaleargiaren azpian bizi diren katuen marraka isiltzera zetozen.

Pitxitxi antzeko katuak dira gureak, ikatza bezain beltz, baina etxerik gabekoak, miau-miau mehe-meheak eri txikien antzekoak, sardin gabeko miau-miau finenak. Beste hainbat erasoren zauriak nabaritzen dira katu zaharren azal larrutuetan. Haien aurrean erreketariak mintzatu zaizkie: "Hemen ez dago beste maurik, gurea baizik. Suaren jabeon hitza. Gurea da legezko mau bakarra".

PARKEKO BANKUKO SUA

Ez
Ez dute
Ez lili zuririk
Ez aztarnarik antzemango
Garrak harturik den zeure etzaleku bankuan
Atzo arte zure ohea zena
Atzo arte zure ahotsaren ipar orratz migratua zena
Izanen da gaur, zure gorpuarekin batera, suarentzako sua
Eta inoiz itzali gabe
Beti pizturik dagoen sasi goria bilakatua
Herriari irazekiko dio eta bazterrak erreko ditu
Herriaren beraren ahoan hitzak bizirik dirauen artean

ORREAGA BALADA / ARTURO CAMPION

2007-06-20T14:09:00.001-07:00

I.— Gaberdia dá. Errege Carlomano Espinal-en dago bere ekerzitoarequin. Ceru illunean ez da ageri ez illargui, tá ez izarric; urrútira su-gar andiac distiatzen dute menditartean; Frantsesac cantatzen ari dira errian; Altabizcarco inguruetan senti oi dirá otsoaren izugarrizko marruac, eta Euscaldunac zorrozten dituzte bitartean beren dardo ta aizcorac Ibañetaco aitz eta arrietan.

II.— Larritazun edo antsiarequin Carlomanoc ezin du loa bereganatu; oyaren ondoan bere pagecho batec iracurtzen du amoriozco condaira bat; urrutichiago, Roldan indartsuac garbitzen du bere Durandarte ezpat famatsua, eta Turpin arzepizpicu onac errezaten dio Jaincoaren Ama santubari.

III.— Pagecho neria, —dió Erregue Carlomanoc— cer dá gabazco isilltasuna austen duen ots ori?—Jauna, —erantzuten dio pageac;— Iratico, itsasoa bañon aundiyagoco basoaren ostoac dira, aiziac muguitubac. Ah! gaste maitia, eriotzaren deadarra diruri, eta nere biotza beldur dá.

IV.— Gaba oso illuna dá.— Ez illarguic, ez izarric agueri dá cerubetan; urrutirá su-gar andiac diztiatzen dute menditartean; Frantsesac lo daude Espinalen; Altabizcarco inguruetan otsuac marruaz dira, eta Euscaldunac zorrozten dituzte beren dardo ta aizcorac Ibañetaco aitzetan.

V.— Cer dá ots ori? —galdetzen du berriro Carlomanoc, eta pageac, errendituba loaz, eranzuten ez dio. —Jauna,— dió Roldan indartsuac; mendico ujola dá, Andresaroren ardidiaren beadia. —Intziri bat diruri, —erantzuten du Errege Frantsesac. —Eguia dá, Jauna, dió Roldanec; —erri onec negar eguiten dú gugaz oroitzen danean.

VI.— Larritazunarequin Carlomanoc ezin dú loa bereganatú; lur eta ceruac arguigabe daude; otsoac ai dira marruaz Altabizcarren; Euscaldunaren aizcorac eta dardoac diztiatzen dute Ibañetaco aritztartean.

VII.— Ah! —suspiratzen du Carlomanoc. —Ezin loa nereganatu det; sucarrac erretzen nau. Cer dá ots ori? —Eta Roldanec, loari errendituba, erantzun ez cion. —Jauna, —dió Turpin onac, —errezatu zazu nerequin. Abarrots au Euscal-Errico alayua dá, eta gaür dá gure aomenaren azqueneco eguna.

VIII.— Eguzguiac arguitzen ditu mendiac. Garaitua Carlomanoc igues dijoa, "bere luma belz, ta bere capa gorriarekin." Ume ta andreac, dantzan dira pozquidaz beteric, Ibañetan. Erbesteric ez dá Euscal-errian, eta menditarren deadar ta pozezco irrintziac eltzen dirá cerubetarano.

Iruñan, 1877-garren urteko Abenduan

ERESI

2007-06-12T05:58:00.000-07:00

Aineza gal bizia goiz batez
iskilludun, ixil eta zutik
guduz hilda lur zâr honen maitez
mendietan, etsaien eskutik.

Aininderor gaztaroan, nerau
ikurrinik et' ikurrik gabe,
ezpainetan othoitzik ez, birau-
itzalik ez, baikor, ez herabe.

Ainitza gal hats, arima, odol
heuretako, nire jainko eidol
maitea, Lur!, mendi-gudu baten,

eguzkiek, inguruz inguru,
ene soin haur berriz sor haiduru,
hiretan lo, garrez jo lezaten.

Jean Mirande

GOGO LOTIA

2007-06-12T05:51:00.000-07:00

Gogo lotia, esna zaite, erne begira
Bizitz au iges doaiela,
Eriotza ixil-ixilik datorrela.
Laister doaie poz-aldia,
Esnatzean min dario,
Norinahi lêna, oraiña baiño
Obe dela derizkio.

Bertango bapatean amaitzen da ta,
Gogoetan zûr geralarik,
Etorkizuna uste zagun igarorik.
Ez itxulaztu gerokoak luzaro
Luzarogo liraukenean;
Orok igaro bear dute
Ein berean.

Ibai dira bizitzak, badoazi
Itsaso dan eriotzera:
Ara doa jabego guzi
zuzen-zuzen itotzera.

DEIA

2007-06-12T05:49:00.000-07:00

Lendik zetorrenan deia:
-- "Aizak, iii..."

Burua ikasketan
nastua niñan.
Aren otsa, kezketan
galdua unan.

Urrutitik berriro:
-- "Aizak, iii..."

Etxean opor-aldiak
poza zerionan.
Udaldia, itxasoa,
mendia nizkiñan.

Berriro urbillago:
-- "Emen ni!..."

Xabier Lizardi

NAFARROAKO II. POESIA BILTZARRA

2007-05-25T03:18:00.000-07:00

JOSU JIMENEZ MAIA

Friday, May 25, 2007

Muga guztien gainetiko eta sasi guztien azpitiko poesia

Kultura eta hizkuntzen ondarea balio handiko altxorra da, babestu eta garatu beharrekoa, eta ezinbestekoa da ahalegintzea aberastasun hori izan dadin elkar aberasteko eta elkar ulertzeko, eta ez, komunikaziorako oztopo, batzuek ulertu nahi duten gisara.

Horregatik, muga fisiko guztien gainetik eta sasi uste edo uste ustel guztien azpitik bideratu dugu Aspaldiku Elkartea.

Aspaldiko partez behar zena. Poeta eta poesia zale batzuek aspaldi eskatzen zuten. Aspaldiko kontua da, beraz, poesiaren inguruan biltzea, eta poesia irakurtzea, entzutea, sortzea, idaztea, gozatzea. Aspaldiko partez ibiltzen ginen batzuk egitasmo horren inguruan jira-biran; iaz estreinakoz egindako Nafar Poesiaren Bestaren harira bildu ginen batzuk eta aspaldiko egitasmoa gauzatu dugu.

Gure xedeak xumeak bezain garrantzitsuak: jarduera kulturalak antolatzea: hitzaldi, biltzar edo topaketa poetikoak antolatzea; liburuak, aldizkariak eta ikerlanak argitaratzea, biak ala biak, bai euskaraz bai gaztelaniaz.

Halaber, prest gaude gure laguntza eskatzen duen beste elkarte edo instituzioekin elkarlanean aritzeko, ideiak trukatzeko eta bestelako jarduera kulturalak sustatzeko, zubiak eraikiz, mugak gaindituz, kulturaren esparruan ekimen bateratuak bideratuz; muga guztien gainetik eta sasi guztien azpitik poesiak batzen gaituelako.

Horren erakusgarri, heldu den larunbatean, ekainaren 2an, Agoizko Kultur Etxean Aspaldiku-k antolatu duen Nafarroako Poesiaren II. Biltzarra, non zu-zeu, poeta edota poesia zale zaren hori, gonbidatuta zauden.

Subscribe to: itxaurdi@gmail.com
http://aspaldiku.blogspot.com/

EMIGRATU ZUEN AHOTSA

2007-01-24T05:33:00.000-08:00

HERRITIK ATZERRIRA JOALEA

Ihesean balebiltza bezala
enara iragankorrak
hizkuntzik gabeko Babel isil baten antzera
itsasorantz doaz hegalaldian
hodeien artean

JUAN DE BERIAIN

Nire arbasoen hizkuntzan idazten dut eliz barruti honen mintzaira nagusia izan eta ederrena delako, zenbait ele berezi baitu, anitz galdu edo ahantzi diren arren. Erresuma honen hiri buruzagian ibiltzen den hizkera dut gogoko, uhaitzeko ur iragankorren antzerakoa baita, etorkina eta joailea, hemen beti dagoena, hedatuenik eta zabalduenik, beti zahar eta beti gazte, aldaketa etengabean, gure herri ttipi eta handi guztietan zailtasunik gabe entelegatzen edo konprenitzen den bakarra.

HIZKUNTZA GUTXIAGOTUA

Gaur egun, gureari hizkuntz "gutxiagotua" deritza. Etxekoneko, aldameneko eta auzokoen mintzamoldeak irentsi gaitu. Gurea ulertu ez baina ulertu nahi duenak dakienari galde egiten ahal dio eta ulertuko du, denok berea ulertzen baitugu, baina ulertzen ez duenak, fitsik ere ulertzen ez duenak, ez badu ulertu nahi zer egiterik ez dago eta, makurrena dena, berean aritzera behartzen ahal gaitu, denok berea ulertzen baitugu, euskaraz aritzea euskararik ez dakien baten aitzinean heziketa txarra erakusten baitu. Eta gure hizkuntza desagertzen ari da heziketa onari esker. Bertzearena ulertzen saiatu beharrean, galderak eginez eta interesa erakutsiz bere hurkoa errespetatzen aritu beharrean, azkon edo gezi pozoindu bat jaurtikitzen ahal digu, bihotzera jaurtiki ere, eta gure mintzaira gustuko duela erranen diezaguke –kasurik hoberenean–, baina, mesedez, erdaraz aritzeko deus ere ez baitu konprenitzen, ez entelegatzen. Orduan, hitz onez, ageriko minik egin gabe, hizkuntza gutxiagotzen eta gutxiesten ari da, euskararen aurka ez baitu deus ere erran baina bai aditzera eman, ezpainak itxita; izan ere, gurea nehor gutxik dakien eta hilko balitz deus ere galduko ez zen hizkuntza bitxi bat dela erran du elerik gabe.

MENDIA UTZI ZUEN HIZKUNTZA

Agian, gordeleku on batera ihes eginen du euskarak, Pirinioko hizkuntza zenak –Aran haraneraino eta Bordeleraino hedatzen zena bera–, baina, jakin ezazue gordeleku gutxi gelditzen direla, Zuberoan, Nafarroa Garaian, Araba herrian eta bertze anitz lekhutan euskara ahul dago, mendiak atzean utzi eta mariñela bilakatzen ari zaigu... Nora joateko ordea?

MICHEL LABEGUERIE

Kristalezko etxe batean bizi naiz. Oso polita da, baina hauskorra, ametsak bezala. Orduan, Pitxitxi gatuaren aterpe goxoa datorkit burura, itsasoz bertzaldera dago eta bertan sagutxoak pakean bizi dira. Munduan, beste asko bezala, milaka katu ezagutu ditut. Bat-bederak bere hizkuntza du, hizkuntza berekiak, arrotzak gehienetan, zurea bezalakoak. Kordoka dauden eta kili-kolo bizi diren ahorik gabeko katuak dituzu horiek.

BALEA ETA BATELA

Balea

Nire maletatxoa hartu eta atea itxi dut itsasora bainoa. Nire ahotsa ixilarazi dute, baina balea naiz, ura zurrutaka botatzen dut bizkarreko hoditik. Dena saldu dut, nuen guztia, eta zernahi den gerta, banoa ustekabearen aldera. Batela zain dago. Nora eramango ote nau ordea?

Batela

Zilarrezko iltzerik ez du nire paperezko ontziak
Elkarri gaizki loturiko ohol xumezko intxaur oskola bera

Zirrikituetatik ur pixka bat sartzen da
Noizbehinka gehiago
Baina ez naiz beldurtzen, eguzki maitakorra dugu
Ohiturik nago eta Itsaso Beltzetik beltzenetarako beltzean

Jendez gainezka, giza enbor metaren artean
Haize hezeak, itsas gesala bi ezpainetan, inurriturik
Branka izugarria gerta lekioke nornahiri
Niri izan ezik, ero garbia, eta igerian ere ez dakit!

Baneki ere, egiaz, zer axola?
Txoria banintz xederan eroriko nintzen, ziurrena,
Balea izaki eta
Urak puztuko dituen gorpu itoen sarearen marroan

Itsas ertzera hel banendi ere, atxilo hartu eta
Ziega baten argi dardartiaren karroinaren miraz
Kolpez hil ninteke oraino kostaldeko kaserna batean

JOALEEN ITSASALDIA ETORKINEN ALDERA

Itsasaldi luzea izan da, baina dagoeneko hemen nago. Orain katu bilakatu naiz. Txakurrengandik ihesi. Kamioi baten barruan bidaiatu ondoren, nire lagun Pitxitxi katuak, herrikide eta ni bezalako joale emigratua denak, lekutxo bat egin dit bere katazuloan. Kolore, era, ama eta herri askotako katu ugari bizi gara hemen, satarte berean. Babelgo dorrean. Hemen hizkuntza guztiak dira “gutxiagotuak” leku gutxi dugulakotz, dena txikiagotzen baita. Egoera jostagarria, dibertigarria, izan litzateke, leku faltak eta egunero ogia bilatu beharrak sortzen duten deserotasunarengatik ez balitz. Alegia, mehartasunari datxekion hornidura metaforikoen gabeziarengatik. Ez dago deus, ez eta apaindurarik txikiena ere. Baliabide estilistikorik ere ez. Sinestesia txikienarik ere ez. Deus ere ez dago ihesean dabilen hizkuntza katu batentzat. Ezta hizkuntza poetikorik ere.

ESKUARA, ESKUALDUNEN IKURRIÑA

Erran bezala, katuaren etxean eguneroko ogiaz arduratzen gara soilik: egunez mukizapiak saltzeaz eta gauez, oheratzeko orduan, gure ohea berotzen duen laguna ohatzetik botatzeaz. Lasai asko erran genezake ahots ahaztuen nazioarteko biltzar txikia osatzen dugula. Koordenada honetakoak gara, latitude honetakoak, paralelo honetakoak. Hemengoak gara gu. “Hementarrak”. Hemen da gure herria. Hemendik gatoz. Bertze babeslekuetatik, bertze mundu urrun eta hurbil batzuetatik, laidoturiko eta irainduriko bertze hizkuntza etxeko, jatorrizko eta arrotzetatik. Eta honera goaz. Gure gurasoek hain eztiki eta maitakorki xuxurlatzen zizkiguten hitz horietatikoak gara gu. Babel da nire etxe berria eta nire hizkuntza zaharra zarpazikinen ikurriña.

TXAKURRA ETA HONTZA

Txakur bat ikusi dut erdaraz zaunka egiten. Au-au adausi egin beharrean, ouaf edo wouf edo guau edo nik zer dakita erraten zuen. Nik ez dut ez miau, ez eta miaou ere erraten. Garbizalea naiz. Mau egiten dut marraka txakurren aurrean. Hemengoa naiz, hemengo hizkera da nirea. Ez dut, ez, txakurrera makurtu nahi, katuera dut gogoko. Halere, ero naizela diote, zoroa, neure buruarekin ozenki hitz egiten dudalako hiriko kaleetan eta zabortegietan barna. Katu euskaldun bakarra bainaiz. Baina ni bezalakoa da hontza: begiez hitz egiten duen arren ez dio inork ere ulertzen, ez aditzen. Eta ezin garbiago mintzatu zaigu, non Bereterretxen odoletik zikindutako ator guztien orbanak zuri-zuri geldituko baitziren hitz hauek erabiliz gero. Bukata ederra.

TEILATU GORRIAK ETA PRINTZE ZORIONTSUA

Gaur hiria ezagutu dut eta bere teilatu gorrietan itzulinguruka ibili naiz. Parkera iritsi naizenerako oso berandu zen eta katuak menderatu zituen printzearen harrizko irudiaren kaskora igo naiz eta munduaren goiko punta honetatik gainerako mutuak, azken hiztunak, ikusi ahal izan ditut baratxe-baratxe. Batzuk hemengoak ziren sortzez, bertzeak, ni bezala, itsasoz haraindiko auzune urrunetatik honera etorriak, baina den-denak zeuden ni baino okerrago, ni baino gutxiagotuak. Hori da egia. Kemena falta zitzaien, adorea. Arrain hezurrak lapurtzeko gogorik gabe, bereari eusteko indarrik gabe. Eta maite izan ditut orduan minutu pare batez.

PARKEKO KALEARGIKO KATUAK

Halaber, argi eta garbi ikusi dut nola bazetozen, elurra baino zuriagoak, katu gazte buztan ongi apaindutako batzuk. Botila berde bitxi batzuk –urkin sukoiz eta lurrinberaz beteak– eta supiztekoak zerabiltzaten, zapi-zapi, miz-miz, haien esku gazteetan. Parkeko kaleargiaren azpian bizi diren katuen marraka isiltzera zetozen. Pitxitxi antzeko katuak dira gureak, ikatza bezain beltz, baina etxerik gabekoak, miau-miau mehe-meheak eri txikien antzekoak, sardin gabeko miau-miau finenak. Bertze hainbat erasoren zauriak nabaritzen dira katu zaharren azal larrutuetan. Haien aurrean erreketariak mintzatu zaizkie: "Hemen ez dago beste maurik, gurea baizik. Gurea da legezko mau bakarra. Herri hau da gurea; ez da zuentzat lekurik. Euskaraz mintzatu nahi bazarete, zoazte Euskal Herrira!". Honezkero euskararik gabeko Euskal Herrian egonen ez baikinen bezala. Edota, bertzenaz, Euskal Herri euskaraduna non dagoen jakinen bagenu bezala. Agian, herri honetan, bai; ondokoan, ez. Agian geure buruetan baizik ez dago. Printze zoriontsuaren burutik jeitsi, eta errausketa labera noa.

PARKEKO ERRAUSKETA LABEA

Ez
Ez dute
Ez lili zuririk
Ez aztarnarik antzemango
Garrak harturik den zeure etzaleku bankuan
Atzo arte zure ohea zena
Atzo arte zure ahotsaren ipar orratz migratua zena
Izanen da gaur, zure gorpuarekin batera, suarentzako sua
Eta inoiz itzali gabe
Beti pizturik dagoen sasi goria bilakatua
Herriari irazekiko dio eta bazterrak erreko ditu
Herriaren beraren ahoan hitzak bizirik dirauen artean

EUSKARAREN URKABEA (epilogo modura)

Hizkuntza hiltzear dagoela diozunean
Sutondoko suaren garra itzaltzen ariko balitz bezala diozu
Hizkuntza hiltzear dagoela diodanean
Bildotsa hiltzen ariko balitz bezala diot
Alabaina, beheko sua berez itzaltzen da
Bildotsa, berriz,
Iskariote batek saldu
Pilato batek bidegabekeriaz gurutziltzatu
Eta Longino borrero batek hil egiten du

Juankar LOPEZ-MUGARTZA

BRODATZEN ARI NINTZEN

2006-10-25T04:53:00.000-07:00

Brodatzen ari nintzen, ene salan jarririk;
Aire bat entzun nuen itsasoko aldetik;
Itsasoko aldetik, untzian kantaturik.

Brodatzea utzirik, gan nintzen amagana;
Hean jaliko nintzen gibeleko leihora,
Gibeleko leihora, itsasoko aldera?

Bai, habil, haurra, habil, erron Kapitainari
Jin dadin afaitera, hantxet deskantsatzera,

Jaun Kapitaina, amak igortzen nau zugana
Jin zaiten afaitera, hantxet deskantsatzera,
Hantxet deskantsatzera, salaren ikustera.

Andre xarmanta, hori ezin ditekena
Iphar haizea dugu, gan behar dut aintzina,
Ezin ilkia baitut, hauxe da ene pena.

Andre gazte xarmanta zu sar zaite untzira,
Han emaiten diote lo belharra papora
Eta untzi handian lo dago gaixo haurra.

Jaun Kapitaina, nora deramazu zuk haurra?
Zaluxko itzulazu hartu duzun lekura,
Hartu duzun lekura, aita-amen gortera!

Nere marinel ona, hedazak, heda bela!
Bethi nahi nuena jina zaitak aldera!
Ez duk hain usu jiten zoriona eskura!

Jaun Kapitaina, nora ekarri nauzu huna?
Zalu itzul nezazu hartu nauzun lekura.
Hartu nauzun lekura, aita-amen gortera.

Andre gazte xarmanta, hori ezin egina.
Hiru ehun lekhutan juanak gira aintzina...
Ene meneko zira, orain duzu orena...

Andre gazte xarmantak hor hartzen du ezpata
Bihotzetik sartzen-ta, hila doa lurrera!
Aldiz, haren arima hegaldaka zerura!

Nere Kapitain Jauna, hauxe duzu malurra!
Nere marinel ona, norat aurthiki haurra?
Norat aurthiki haurra? Hortxet itsas zolara!

Hiru ehun lekhutan dago itsas-leihorra:
Oi Ama Anderea, so egizu leihora...
Zure alaba gaixoa, uhinak derabila.

Lapurdiko olerki herrikoia

BALEA ETA BATELA

2006-10-25T04:51:00.000-07:00

Zilarrezko iltzerik ez du nire paperezko ontziak
Elkarri gaizki loturiko ohol xumezko intxaur oskola bera

Zirrikituetatik ur pixka bat sartzen da
Noizbehinka gehiago
Baina ez naiz beldurtzen, eguzki maitakorra dugu
Ohiturik nago eta Itsaso Beltzetik beltzenagoetarako beltzean

Jendez gainezka, giza enbor metaren artean
Haize hezeak, itsas gesala bi ezpainetan, inurriturik
Branka izugarria gerta lekioke nornahiri
Niri izan ezik, ai eroa, eta igerian ere ez dakit!

Baneki ere, egiaz, zer axola?
Txoria banintz xederan eroriko bainintzen
Balea izaki eta

Urak puztuko dituen gorpu itoen sarearen marroan
Itsas ertzera hel banendi ere, atxilo hartu eta
Ziegaren argi dardartiaren hotz gelatuaren miraz
Kolpez hil ninteke oraino kostaldeko kaserna batean

L'HEAUTONTIMOROUMENOS

2006-10-25T04:45:00.000-07:00

Je te frapperai sans colère
Et sans haine, —comme un boucher!
Comme Moïse le rocher,
— Et je ferai de ta paupière,
Pour abreuver mon Sahara,
Jaillir les eaux de la souffrance,
Mon désir gonflé d’espérance
Sur tes pleurs salés nagera
Comme un vaisseau qui prend le large,
Et dans mon coeur qu’ils soûleront
Tes chers sanglots retentiront
Comme un tambour qui bat la charge!
Ne suis-je pas un faux accord
Dans la divine symphonie,
Grâce à la vorace Ironie
Qui me secoue et qui me mord?
Elle est dans ma voix, la criarde!
C’est tout mon sang, ce poison noir!
Je suis le sinistre miroir
Où la mégère se regarde.
Je suis la plaie et le couteau!

Je suis le soufflet et la joue!
Je suis les membres et la roue,
Et la victime et le bourreau!
Je suis de mon coeur le vampire,
—Un de ces grands abandonnés
Au rire éternel condamnés,
Et qui ne peuvent plus sourire!

Charles Pierre Baudelaire, Les Fleurs du Mal

THE VOICE THAT EMIGRATED

2006-10-25T04:21:00.000-07:00

As if they were escaping
The wandering swallows
Are like a quiet Babel without language
They go towards the sea
Flying among clouds

To Juan de Beriain and Michel Labéguerie
swallows of the Basque language

The Scaffold

When you say that language is dying
It is as if you said that fire is being extinguished
When I say that language is dying
It is as if I said that the lamb is dying

But fire is extinguished naturally, by itself
And the lamb, nevertheless, is sold by a Judas
It is crucified unjustly by a Pilate
And a Longinos hangman kills it

The Voice that Emigrated

I write in the language of my ancestors, because that is, or better said, was the language of this bishopric, and even though my forbears may not agree about different aspects of these lectures, although I use some words that they did not at the time and other words they used are already lost and I do not know them, I write in the language that was spoken in the Head of this Kingdom, which was the majority language in our territory and the only one that was understood in all our towns.

Nowadays, this is called a"minority" language.

Our neighbour’s language has swallowed us. But our language is democratically very deep because if somebody does not understand it, they can ask someone who knows and if they do not understand absolutely anything at all and they do not want to ask a person who knows, they can forget it because it is a language that nobody uses, a language that is dying. Well, to be brief, sometimes I cut and add new words to make these poems brighter and more understandable. But sometimes I think that I am just wasting my time.

Perhaps, I will hide away. I will leave in the mountains and I will become a sailor.

The Whale and the Boat

I live in a glass house. It is very pretty but fragile, just like dreams. Then I think about the cozy shelter that Pitxitxi the cat owns beyond the sea and where all mice live peacefully.

I have met thousands of cats in the world, each speaking its own language, a foreign language like yours. They are usually mouthless cats, living in borrowed time in an unstable way.

I take my small suitcase and I close the door heading for the sea. My voice will never be silenced. It is a whale which throws water through its backhole. The boat is waiting for me. Where will it lead me to?

My paper boat does not have silver nails
It is a nutshell, a pile of logs badly tied
Through the cracks a little water leaks
Sometimes more than a little
But I am not scared, we have a wonderful sun
I am used to sailing in a voyage of blackness from the Black Sea to blacker seas
There are too many people, among the mass of human trunks
Numb by the humid wind blowing and with marine salt in my lips,
The prow can frighten anyone
But me, oh, how crazy! I cannot even swim!
If I could, really, what would that matter?
If I were a bird I would fall into the snare
If a whale,
In the net trap of the drowned bodies that water swells
If I reached the shore I would be arrested and
With the admiration of the shaky and freezing light of the prison cell
I could still be beaten to death in some barracks on the coast

The Cats of the Lamppost in the Park

The crossing has been long but I am already here. Now I have become a cat. After travelling inside a truck, my friend Pitxitxi —a cat from my own town, and an immigrant, like me—, has offered me a place in its cathole. We are several cats of different furs and origins living in the same mousehole. This circumstance would be amusing if it was not for the lack of metaphoric adornment it supposes and the discomfort it generates. There is nothing, not even a simple decoration.

In the cat’s home you only need to worry about the daily stuff, about selling handkerchiefs and gathering at night before going to bed. We could say that it is a small international conference of forgotten voices. Nobody is really from here, from these coordinates, from these latitudes, from these parallels. We are from there. There is our hometown. We come from other shelters, other worlds, both near and far, from other denigrated languages, both vernacular and foreign. We come from other voices that our parents would sweetly whisper to us. Babel is my new house and my language, the flag of society’s outcasts.

They say I am mad, raving mad, because I walk the streets speaking aloud to myself. I am like a dumb one who, despite speaking with his glance, nobody listens to. Today I visited the city and its red tile roofs. When I reached the park it was late and I climbed to the top of the statue of the prince warrior who defeated the cats, and I saw other dumb people, natives and immigrants, and they were in a worse situation than mine. This is the truth.

I have also seen how the young subjects of the great snow-white cat felinely carried lighters and bottles full of volatile and flammable liquid in their hands. They went to silence the miaows of the cats that live under the lamppost of the park. Cats like Pitxitxi, pitchblack, but homeless, mew-mews as thin as little fingers, skinny mew-mews without sardines. Some showed the blows of previous abuse. Before them spoke the incendiary ones: "Here, there can’t be other word than our word. The voice of the fire owners. Ours is the only genuine miaow".

They will find
Neither white flowers
Nor traces
The bench that you used as a bed until yesterday
The voice you used as emigrant compass
Will be today, along with your body, fuel to the flames
But you will become the bush that burns
But is never consumed
You will be eternally on fire
As long as the word in the mouth of your people remains alive

jkmugartza

GARRAREN ETA KARROIAREN MARGOAK

2006-10-13T02:45:00.000-07:00

AMAIA ITURBIDE

Azalaren mintzoa
Euskaldunon Egunkaria, 1995-05-28
http://www.susa-literatura.com/kritikak/egunkaria/krit0262.htm

"Garraren eta karroiaren margoak"
Juan Karlos Lopez-Mugartza
Euskaltzaindia-BBK, 1994

Esku artean dudan poemarioa, "Garraren eta karroiaren margoak" (Euskaltzaindia-BBK, 1994) izenekoa, Juan Karlos Lopez-Mugartzarena da, azala eta irudiak Iñaki Billelabeitiarenak direlarik. Felipe Arrese y Beitia Saria irabazi zuen 1993an.

Bost ataletan tajutua, munduaren sorreraz eta ondoko egutura-moldaketa historikoaz dihardu, honako mezu hau igorriz: historia herri xeheak egina da, esklabu eta galtzaileek, eta ez jauntxo eta ugazabek. Intrahistoria dakarkigu, hizkera indartsu eta estratoz estrato mailakatu baten bidez. Adierazpen bortitzerako joeraren abiapuntua izenburuan bertan dago, non historia dinamizatzeko garra eta karroia aukeratzen dituen, bi zirrara kontrajarri, bi irudi ernari eta, bidenabar, mingarri. Une oro ispiluaren bi aldeak isladatuko zaizkigu, aratza eta zikinarena, gozamena eta oinazearena, poza eta beldurrarena... izekiz eta motelduz.

60ko hamarkadan, poesia soziala pil-pilean zegoenean, bidegabekeriaren kontra zuzentasuna mahukutsik aldarrikatu ohi zen. Garaiak aldatu dira eta moduak ere bai; baina nahiz eta mundua aurrerantz doan, injustiziak hor dirau. Lopez-Mugartza horren jakitun izanik "Hil iharrausia...-n" lerro gazte eta iraultzaileok idatziko dizkigu: "arrosaren gorria arantzen doluminarekin elkartu duenak / aro berri eta askeak sor ditzan arteraino" (44. or.). Baina mahukutsik oldartu beharrean, koloreen sinbologipean arropaturik agertuko da, margoak izango ditu isilpeko lagunak kolore-mugen arauera banatutako liburu bildu honetan zehar. Eta hizkera lau eta erraza erabili beharrean, hitz dialektalak eta gutxi ezagutuak hartuko ditu, begi-bistakoa laket ez, eta ilunabar ezkutuen altxorren bila.

"Horiaren herria..." basamortua da, eta delako hori hau Bernardo Atxagaren "Etiopia-ko" beilegitik ez dabil urrun. Gizakia ez da agertuko huts hutsean, baizik eta jantzien eta koloreen espetxeratze leun-eztizkoen barruan. Azokaren koloreak dira bizitzaren sinbolo, beroaren eta hotzaren arteko dialektika, ongia-argiaren eta gaiztakeria-iluntasunaren artekoa. Albert Camus, gizon matxinatua, mintzatuko da.

"Urdinaren argia...-n" antzinaterako bidaia egiten da, non kobazulo, sorgin, akelarre, saguzar, sagar edo zuhaitz debekatuaren irudiekin topo egin dezakegun "buztinarekin bat egin arte" (35 orr.). Gizateriaren bakardadea eta karroiaren latza azpimarragarriak dira eta bitarte txuria mututasunaren bisaia dugu.

Aurreko koloreetan gaindi erromesaldia egin ondoren, "Orlegiaren hazia...-ra" iritsiko gara. Liburu horiarekin hasi zen, basamortuarekin, eta bukatu da orlegiarekin, lorategiarekin, edo beste hitz bat erabiliz, itxaropenarekin "ezbizia, betirako, bizitzarekin kateatu dela onartzen dut" (58 orr.) baieztatzen baitigu Lopez-Mugartzak.

Koloreen sinbologia maskaratu hau tonu kadentziatsuz adierazia adiskide dut.

Euskaldunon Egunkaria, 1995-05-28

HATSAREN POESIA 2007

2006-10-10T11:00:00.000-07:00

LILI LOREAREN SUZKO ARROSARIOA

Marfil dorrea
Bular beroa
Lilitxo emagaldua
Gizonen zoragarri
Urkin hezearen hileko egotzia
Izar aldeko distir arrotza
Verenda mulieris emankorra
Neurrigabe
Aiene ixila
Txuzko ezpain miazkatzaileak
Itzalpe goxoa
Gerizpe saindu maitagarri
Emakumearen ebakia
Izter bero sutan jarria
Erabat urtua
Azerikume
Hazi berezia
Odoleztatua
Mingain hezea
Hego haize andrekari
Kraskarazia
Xurgatua
Baretzen hasia

Zuhaitz osto aldakorrek eraginda banengo bezala
Zure eguzki izpi ttipinoen argitan oraino erabat zorionak hilda ez
Baina hurbil, gailurrera bidean bainaiz zure zauri gorriaren kariaz

LURPETIK ATERATAKO GORPUEN OMENEZ

Baina, zer iragan zen
edo iragaiten ari zen une haietan
Soltxaga Komandante Jaunaren arima beti itxi bezain hotzean?
Marino Ayerra

Zapata beltzaren zolak zauritu zuen
Lur aske emankor gozo honen
Karmin
Lore gorria

Lertxundi handietako hilobian ehortzia
Zuhaitz sustraia izan zena enbor bilakatu zen
Eta hitzezko mailu batez
Gure ate lokartuan jo zuen
Oroimena ez galtzeko eskatzen

Inora joango ez direnen arimekin
Ez da urtzen ahal
Urak eraman eta
Itsas hondarrean
Beste mila harea ale ezezagunekin
Batera nahastea
Eta galtzea
Ez da zilegi

BERANDU ARGITUTAKO EGIEN KOLORE ARREA

Egunsentiko eguzkiak
Eta ihintzaren tanta hezeek gordetako txingar gorien beroan
Gau haize beltza iragana zelarik
Labanaren ahoa erabili eta urrats saltzaileak eman zituzten
Azpisuge amorratuek

Historia liburuetan idatziko zenaren beldur
Beren arrazoiak agertzeko
Atzoko aterpe emaileekin
Hizketan egin nahi izan zuten izkutuan
Patxada handiz eta ez harrokeriaz
Atzoko aterpe emaileen
Giza borrero izanik

EGIA, GEZURRA, IRUZURRA

Galli Bascos seu Biscainos, Hispani Vascongados appelant (ii sunt propre Vascones) Cantabri latine dicerentur, eorumque lingua quae his Vascuence; illis Basca aut Biscaina est.
A. Oihenart

Eta bertze anitz lekhutan (Nafarroako armarriaren katearenak)
Anitz hauts fitsetan (kate bereko mailak baikara)
Anitz puntu ttipietan (lau haizeetara haizatuak)
Honaino Axularrek irakatsitakoa (ezjakin anitzek ez dakitena)

Esaiezue orobat, ozenki (ahopeka ez baitigute kontuan hartzen)
Aberri guztiei, engainatu orori (egia, egia eta beti egia, adiskideak)
Etxeparek irakatsitako poema (ortzadarraren ikuspegi anitzekin)
Bertzeek orok usteko balute (edo baten batek aski, hark bezala)
Oraindik ere, ezin eskriba zaiteiela (edo ezin fisikaz mintza)
Jakin dezan, jauntxo jaun ergelak (euskararen etsai mantxarik gabea)
Garai berriak datozela (harentzat itzal lodi beltz erasotzaileak)
Eguzki gora dagoela (ez dela hiletarik egonen euskararen etxean)

ERRONKARI ETA ANSOKO TOPONIMIAZ

2005-11-04T10:24:00.000-08:00

LANAREN ANTOLAKETA

1) Bildutako materiala:

1.1. - Erronkariko herri guztietako informazio idatzia (Izaba, Uztarroze, Urzainki, Erronkari, Bidankoze, Burgi, Garde):

- Udal Artxibategiak

- Ibarreko Batzar Nagusiaren Artxibategia (Erronkari).

- Nafarroako Artxibategi Nagusia:

a. Notari-Protokoloak.

b. Comptos.

c. Becerro de Leyre

d. Mendiko sekzioa.

e. bestelakoak.

- Elizaren Artxibategia.

- Ansoko toponimia (Anso, Fago):

- Udal Artxibategia.

- Herri mugakideen toponimia (Larraine, Santa Grazi[1], Ereta & Issor (Baretetze), Lées-Athas (Aspe), Lescun (Aspe)[2]:

- Behe-Pirinioko Artxibategi Departamentala (Paube).

a. Katastroa

b. Baretetzeko Notari-protokoloak.

1.2. - Ahozko inkestak:

- Erronkari ibarreko herri guztietan:

- Izaba: 4 informatzaile.

- Uztarroze: 3 informatzaile.

- Burgi: 4 inforatzaile.

- Urzainki, Erronkari, Bidankoze, Garde: informatzaile bana.

- Antsonen: - informatzaile 1.

- Baretetzen:

- Ereta: -informatzaile 1.

- Issor: Ibarrari buruzko informazioa dela eta: -informatzaile 1.

- Aspe:

- Lées-Athas: 2 informatzaile.

2) Falta zaidana:

2.1. - Aspe: Borceko katastroa.

2.2. - Zuberoa aldeko informatzaileren batekin egotea: - Txomin Peillenek informazioa pasatu dit, dena dela, berarekin biltzeko asmoa dut horko informatzaileren batekin harremanetan jar nazan.

2.3. - Oraindik, Artxibategietan jasotako zenbait datu ordenagailuean sartu behar ditut. AZKENAK dira, zin dagizut.

2.4. - Datuen IKERKETA FONOLOGIKOA (dauzkadan artikulu, liburu eta bibliografia berezian oinarritua).

2.5. - Anso eta Biarnoko euskararen aztarnen deskribapena.

2.6. - Erromantzearen eragina Euskal Herriko herri mugakide hauetan.

3) Programazioa:

3.1. - Sanferminak baino lehenago:

- Ordenagailura pasatu gabe ditudan azken datuak sartu.

3.2. - Sanferminak ondoren:

- Pauberako bidaldia: Borceko informazioa jasotzeko.

- Lotu egin beharko nuke Txomin Peillenekin elkarrizketa bat.

3.3. -Abuztutik aurrera:

- Datu guztien IKERKETA FILOLOGIKOA (Egiazko Tesia izanen dena)

3.4. - 1996ko egunen batean...

... Tesiaren defentsa.

Noiz, ordea? Zenbat hilabete beharko dut lana behar den bezala burutzeko?

Epeak... Nere kontra al doaz?

4) BIBLIOGRAFIA

- Schuchardt, Meyer-Lubke,

- Rohfls, Palay, Bec, Allières, Tucco-Chala, Dauzat, Nègre, Aymard, Bloch, Rostaing, Grosclaude, Boisgontier, Ravier, Fénié...

- Alvar, Buesa, Llorente, Idoate, Martin Duque, Alli, González-Guzmán, Yndurain, Moreu-Rey, Zamora Vicente, Caro Baroja, Menendez Pidal, Badia Margarit, Coromines, Agud, Corona Baratech, Garcia Larragueta, Ollé, Uranga, Yanguas, Moret...

- Knörr, Peillen, Salaberri, Orreaga, Zierbide, Mitxelena, Estornes, Zuazo, Ricardo Gómez, Bonaparte, Mendigacha, Azkue, Artola, Sarasola, Oñederra, Salaburu, Oyharçabal, Oihenart, Gavel, Gèze, Larrasquet, Gorrotxategi, Orpustan, Irigaray, Irigoyen, Jimeno Jurio, Larramendi, Lhande...

[1] Dona Grazia, zure txostenean.

[2] "Borce" herri mugakideren katastroa ez dut aztertu pixkat urrun geratzen zaigulako (ia Somport-eko ateetaraino iristen baita); dena dela, honen katastroa ere begiratu beharko nuke, lana osotuagoa izateko. Guztiagatik ere herri honen toponimia mugakideari buruz informazioa jaso dut Ansoko artxibategiko agiri historikoetan.